Nog steeds gaan tientallen miljoenen kinderen in India niet naar school. Veel van hen werken lange dagen onder mensonwaardige omstandigheden aan producten die bij ons in de winkel liggen zoals tapijten, kleding, thee en natuursteen. In de strijd tegen kinderarbeid zijn goede resultaten geboekt, maar hij is nog lang niet gewonnen. En voor velen blijft de vraag: moeten arme kinderen niet werken om te overleven? De ervaring van de Landelijke India Werkgroep (LIW) leert van niet. Daarom pleiten wij voor het uitbannen van alle kinderarbeid. Daarop – én op het naleven van andere arbeidsrechten – spreken wij óók bedrijven aan.

Tapijten en kleding zonder kinderarbeid

De actieve bemoeienis van de LIW met het onderwerp kinderarbeid is midden jaren negentig begonnen. SACCS, de Indiase coalitie tegen kinderslavernij, vroeg ons om mee te doen met Rugmark, een keurmerk voor tapijten zonder kinderarbeid. De reden voor dit keurmerk was duidelijk: ongeveer 300.000 kinderen in Noord-India knoopten tapijten die vooral in Europa en de VS werden verkocht. De grove uitbuiting van deze kinderen was een schandaal dat wereldwijd tot veel aandacht voor kinderarbeid leidde. Maar voor het eerst was het ook mogelijk als consument iets tegen kinderarbeid te doen: een Rugmark-tapijt kopen. Woonwinkels als Carpetland en Roobol sloten zich bij Rugmark aan. IKEA deed dat niet, maar begon – getroffen door slechte publiciteit over haar tapijten – wel met het controleren van ál haar leveranciers op kinderarbeid en slechte arbeidsomstandigheden. Kinderarbeid bij de leveranciers van IKEA is nu grotendeels verdwenen. Maar voor de volwassen arbeiders is er nog veel te verbeteren.

Uitbestedingsketen

De kledingindustrie staat al jaren in een kwade reuk vanwege kinderarbeid en andere misstanden. De Schone Kleren Kampagne, waarin de LIW sinds begin jaren negentig actief is, besloot om een gedragscode te ontwikkelen waarin naast bestrijding van kinderarbeid ook andere internationaal afgesproken arbeidsrechten aan bod komen. Bedrijven als C&A, adidas en Nike lagen onder vuur omdat in hun ‘uitbestedingsketen’ op grote schaal arbeidsrechten werden geschonden. Na jaren actievoeren gaven deze bedrijven, net als IKEA, eind jaren negentig toe dat zij daar zelf verantwoordelijkheid voor dragen. Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) raakte in zwang. Onder publieke druk begonnen bedrijven hun productieketen op kinderarbeid en soms op de arbeidsrechten van volwassenen te controleren.

Wel controle, maar weinig verbetering?

MVO heeft bij een aantal bedrijven dus zeker resultaat opgeleverd. Maar de problemen zijn ook in de sterk bekritiseerde kledingsector nog lang niet opgelost. Zelfs bij ‘koplopers’ zijn de lonen nog steeds minimaal. Zeker in China, maar ook in India, is er nauwelijks vakbondsvrijheid en wordt – vaak gedwongen – extreem lang gewerkt. Kinderarbeid is voor een deel uitgebannen, maar thuis en in kleine ateliers zijn nog steeds veel kinderen te vinden. Ook blijkt dat de controle door bedrijven misschien wel kinderarbeid vermindert, maar voor volwassenen nauwelijks tot verbeteringen leidt. De Schone Kleren Kampagne vat dit probleem in een recent rapport samen als ‘Looking for a quick fix’. Het probleem is vooral dat de arbeiders en de vakbonden vaak nauwelijks naar hun mening wordt gevraagd, laat staan dat zij worden betrokken bij het werken aan oplossingen. De twintig bij de Nederlandse Fair Wear Foundation aangesloten kledingbedrijven doen dat overigens nadrukkelijk wel.

Steengroeven en theeplantages

In veel andere bedrijfstakken is er nog nauwelijks iets gebeurd. Zo schat de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) dat er wereldwijd 1 miljoen kinderen in mijnen en steengroeven werken. Waarschijnlijk is die schatting te laag. Alleen al in het Indiase Bellary district, deelstaat Karnataka, werken circa 200.000 kinderen

In de Indiase deelstaat Andhra Pradesh werken minstens 80.000 kinderen, vooral meisjes, in de teelt van genetisch gemodifi- ceerd katoenzaad. De in Nederland actieve multinationals Bayer en Monsanto zijn daar direct bij betrokken. Zij besteden de productie van deze zaden uit aan kleine en middelgrote boeren. De katoenteelt is zeer arbeidsintensief. Vroeger waren bijna alle ‘werknemers’ jonge kinderen. Nu zijn dat er door een jarenlange campagne van de LIW en andere organisaties nog vier op de tien. De van werk bevrijde kinderen gaan door de inspanningen van de Indiase MV Foundation nu naar school. Wel zijn veel jonge kinderen nu vervangen door tieners die, net als zij, circa 12 uur per dag werken en met pesticiden worden besproeid. Uit onderzoek van de LIW blijkt dat boeren die zaden voor Bayer en Monsanto verbouwen, bijna 40% méér voor die zaden zouden moeten krijgen om volwassenen het wettelijk minimumloon van één euro per dag te kunnen betalen.

mee aan het winnen van graniet en ijzererts. In Bundi district, Rajasthan, werken 15.000 kinderen in de zandsteenproductie. Kinderen én volwassenen werken in steengroeven en mijnen onder ‘middeleeuwse’ omstandigheden. Graniet uit India wordt gebruikt voor onze grafstenen, het ijzererts wordt verwerkt in auto’s (Mitshubishi!) en zandsteen werd onlangs nog in de gemeente Kampen voor bestrating gebruikt. Ook bij de theeproductie gaan kinderarbeid en slechte arbeidsomstandigheden hand in hand. De Indiase Tea Board schat dat, alleen al in West Bengalen, zo’n 80.000 kinderen theebladeren plukken. Ook bij de verbouw van andere landbouwproducten, waaronder katoenzaad, komt veel kinderarbeid voor.

STOP Kinderarbeid School, de beste werk

De LIW neemt deel aan de Europese campagne ‘ STOP Kinderarbeid – School, de beste werkplaats’. Deze campagne, die in Nederland samen wordt gevoerd met FNV Mondiaal, Hivos en de Algemene Onderwijsbond, zet zich in voor het afschaffen van álle vormen van kinderarbeid die kinderen belet om naar school te gaan en gezond op te groeien. Armoede wordt vaak gezien als dé reden waarom kinderen niet naar school gaan. Gedacht wordt dat arme ouders het inkomen van hun kind absoluut niet kunnen missen. Het blijkt echter dat juist actieve bestrijding van alle kinderarbeid het gezinsinkomen verhoogt! Het schept namelijk veel banen voor volwassen en een betere positie om een hoger loon te bedingen. Ook andere oorzaken van kinderarbeid zoals slecht onderwijs en ingeslepen denkbeelden – in India bijvoorbeeld de discriminatie van Dalits (‘kastelozen’) – kunnen effectief worden bestreden.
Het bewijs levert de Indiase MV Foundation. Bijna 400.000 kinderen in de deelstaat Andhra Pradesh die eerst werkten volgen nu openbaar onderwijs, waaronder veel meisjes die eerst thuis het huishouden deden. De MV Foundation werkt in 6.000 dorpen om álle kinderen naar school te krijgen. In andere deelstaten trainen ze organisaties en overheden hoe je dat aan moet pakken. Oudere kinderen krijgen via ‘brugonderwijs’ nog de kans om naar de gewone dagschool te gaan tot ze 14 of 15 zijn. Zo wordt ook de traditie gebroken om meisjes heel jong uit te huwelijken. Onlangs won een meisje van veertien, al twee jaar getrouwd, een rechtszaak omdat ze wilde scheiden en weer naar school wilde!

Bestrijd kinderarbeid, onderneem verantwoord

Tot nu toe richtte de campagne STOP Kinderarbeid zich vooral op de financiële steun die regeringen en de Europese Unie aan onderwijs in ontwikkelingslanden geven. De campagne blijft bepleiten dat deze steun ook wordt gebruikt om werkende kinderen op een gewone dagschool te krijgen. Nu worden zij vaak afgescheept met een avondklasje na een lange werkdag. De komende jaren gaat STOP Kinderarbeid zich ook actief bezig houden met bedrijfstakken waar in de productieketen nog veel kinderen werken. Naast natuursteen, thee en katoenzaad is dat ook het geval bij de productie van (andere) landbouwproducten en in de toeristische sector. De campagne heeft als boodschap dat álle kinderarbeid bestreden moet worden. Geen ‘half werk leveren’ dus. Maar dat moet niet gebeuren door kinderen er alleen ‘uit te gooien’, maar door tegelijk te zorgen dat ze naar school kunnen. Dat kan alleen door nauw samen te werken met lokale organisaties. Én door er voor te zorgen dat ook de arbeidsrechten van hun ouders door verantwoord te ondernemen worden gewaarborgd.

Meer informatie

Wilt u per mail en/of halfjaarlijks per post geïnformeerd worden over de activiteiten van de LIW op het gebied van kinderarbeid, onderwijs en maatschappelijk verantwoord ondernemen? Stuur dan een bericht naar kinderarbeid@indianet.nl.