terug
Uit: India Nu 92 (sep-okt 1994)


Verantwoord toerisme

Wie bepaalt de grenzen?



Toerisme is een van de snelst groeiende industrietakken in de wereld. Wij rijken kunnen steeds verder weg en doen dat dan ook. Het verbazingwekkende is dat alles duurder wordt, maar vliegen al jaren even goedkoop blijft. Op sommige routes wordt het zelfs goedkoper. Zo'n tien jaar geleden kon je voor ongeveer ƒ 1.300, - een retourtje India kopen. Sinds kort kan dat al voor minder dan ƒ 1.000, -. India stimuleert de toeristen industrie om de door importen ontstane tekorten op de betalingsbalans mee weg te kunnen werken. Lokale belangengroepen bestrijden met wisselend succes de grootschalige overheidsplannen voor toerisme.

In Bangalore in het zuiden van India is in oktober 1985 de organisatie Equations opgericht. Haar twee hoofddoelen zijn: Het bevorderen van 'goed toerisme' en het opzetten van een documentatie- en informatiecentrum over toerisme.
Equations houdt zich momenteel bezig met de gevolgen van het grootschalige toerisme voor de plaatselijke bevolking. Van het begin af aan heeft Equations de bouw van grote vijfsterren hotels bestreden. Daar heeft de lokale bevolking namelijk vrijwel geen baat bij. De hotels zijn vaak onderdeel van een keten en de meeste werknemers komen van buiten.
Paul Gonsalves, medewerker van Equations: "We kunnen wel roepen dat we het er niet mee eens zijn, maar wij willen ook duidelijk aangeven waarom niet. We werken hard aan het commentaar op de plannen van de overheid om in 15 regio's grote toeristische projecten op te zetten. Binnen onze plannen willen we aangeven hoe de lokale bevolking kan worden betrokken bij de ontwikkeling van toeristische projecten. Dit opdat zij er ook de vruchten van zullen plukken en de baten niet verdwijnen naar investeerders die geen last hebben van de negatieve gevolgen. Daarnaast krijgen we regelmatig verzoeken van lokale groepen om gegevens over de gevolgen van grootschalige toeristische projecten. Verder organiseren we bijeenkomsten op nationaal niveau over de politiek ten aanzien van toerisme."


De vervuiler betaalt niet

Een van de nieuwste rages in de toeristenindustrie is het aanleggen van golfbanen. Dries van Agt wilde in Brabant, toen hij daar commissaris van de koningin was, een aantal golfbanen aanleggen voor de Japanse zakenlui en toeristen. In Azië heeft deze 'service' aan de toerist reeds geleid tot de aanleg van de nodige golfbanen in de buurt van dure hotels. Na verwijdering van de bovenlaag van de grond brengt men een speciale poreuze laag aan. Daarop komt een laag zand waar men gras inzaait. Om de grasmat in leven te houden is veel grondwater nodig en iedere 'onrechtmatigheid' in de vorm van onkruid of insect bestrijdt men met chemicaliën. Een Amerikaan legde tijdens een bezoek aan Thailand netjes uit aan dhr. Gonsalves welke chemicaliën er nodig zijn om zo'n baan in optimale conditie te houden. Dat hij daarmee schade aan de omgeving aanricht, de grondwaterspiegel daalt en het grondwater vervuilt, is niet het probleem van de eigenaar. Het zijn kosten waar de omliggende gemeenschap na verloop van tijd voor op zal draaien. Waarom kan er, aldus Gonsalves, wel land worden vrijgemaakt voor golfbanen en niet voor herverdeling van land?
Ik [auteur] vraag me af waarom veel, ook in India, geprivatiseerd wordt maar de gevolgen van dit soort projecten altijd op de gemeenschap mogen worden afgewenteld?


In de woestijn

Dhr. Gonsalves was in 1989 aanwezig bij de oprichting, door de Wereld Toerisme Organisatie, van het Alternatief Toerisme Instituut in Tammanrasset in het zuiden van Algerije. Hij was op die bijeenkomst de enige deskundige op het gebied van 'alternatief toerisme' en bovendien de enige vertegenwoordiger vanuit de Derde Wereld. "Ik realiseer me dat ik ben gebruikt door de organisatie. Mijn aanwezigheid moest suggereren dat 'De Derde Wereld' was vertegenwoordigd, hetgeen natuurlijk flauwekul is. Ook al verwachtte ik er niet veel van, ik ben toch gegaan om daar in ieder geval een ander geluid te laten horen. Men heeft het zeer luxueuze Alternatief Toerisme Instituut ver weg in de woestijn gebouwd waar het helemaal niet past. Maar misschien verklaart de ligging het belang dat de Wereld Toerisme Organisatie aan het alternatieve toerisme hecht."


Lucratief

In de eerste twee jaren van haar bestaan heeft Equations, in het kader van het bevorderen van verantwoord toerisme, een drietal groepsreizen georganiseerd. De groepen logeerden in kleine lokale hotels, maakten gebruik van het openbaar vervoer, verbleven niet alleen in de steden, maar ook in de dorpen. Zij zagen dus ook meer van India dan de toeristische attracties als de Taj Mahal en dergelijke. Toch heeft men afgezien van het organiseren van dit soort reizen ondanks het feit dat er zo'n 30% winst overbleef na betaling van alle kosten. In het organiseren ging namelijk veel tijd zitten en men besteedde die liever aan het verzamelen van informatie en het beïnvloeden van de politieke keuzes op het gebied van toerisme. In ieder geval bleek dat 'alternatief toerisme' wel degelijk mogelijk en zelfs lucratief is.


Verzet in Goa

In juni 1989 deelde het 'Leger van Waakzaamheid' in Goa een pamflet aan Duitse toeristen uit, aldus Bijeen van maart 1990. Daarin maakte het leger duidelijk waarom zij, op de manier waarop ze zich gedroegen, voor sommige Goa bewoners niet welkom waren. In november van dat jaar verspreiden zij een tweede pamflet waarin de zaken scherper waren gesteld: "... Ziet u niet de schade, vernietiging en 'dood' die u aanricht iedere keer als u in Goa komt om uw lust tot ontspanning en plezier en luxe te bevredigen? Is uw lust zo overweldigend dat u weigert u iets aan te trekken van het toenemend aantal 'stemmen van redelijkheid' in de welvarende Eerste Wereldlanden die harteloze materialisten zoals u vragen te stoppen met u op te dringen aan de relatief eenvoudige en al onderdrukte mensen in de Derde Wereld? ..."


Verantwoord toerisme

In Nederland begint sinds een aantal jaren de discussie over verantwoord toerisme, eco-toerisme of hoe het ook genoemd moge worden op gang te komen. In juni van dit jaar bracht dhr. Suresh, directeur van Equations, een bezoek aan Europa. Hij heeft toen in verschillende landen een aantal groepen bezocht die zich met die discussie bezighouden. Tijdens zijn toernee door Europa bezocht hij onder andere de Landelijke India Werkgroep.
Dhr. Suresh: "Bij verantwoord toerisme wegen de belangen van de lokale bevolking het zwaarste. Zij moeten aangeven wat ze wel en niet acceptabel vinden. Het is geen goede zaak dat je een ticket kunt kopen en naar India kunt vliegen om daar door allerlei dorpen te trekken waarbij de lokale bewoners alleen een bezienswaardigheid zijn. Het is voor niemand prettig om als rariteit bekeken te worden. Daarom gaan wij in op verzoeken van lokale groepen om samen ideeën te ontwikkelen die enige gelijkwaardigheid aanbrengen in de relatie tussen toerist en lokale bevolking.
We zijn dan nu ook bezig met het schrijven van een handboek waarin staat hoe men een grootschalig toeristisch plan kan analyseren, hoe men zelf dingen kan onderzoeken en waarin een lijst met adressen staat als men meer wil weten."


Ons alternatief

In Nederland is een aantal organisaties bezig met andere 'verantwoorder' reizen, één daarvan is Multatuli Travel. In hun folder geven ze te kennen dat zij vinden dat toerisme rekening dient te houden met de lokale bevolking en dat het bij moet dragen aan de ontwikkeling van andere economische sectoren als handel, cultuur en onderwijs. Daarnaast moet uiteraard rekening gehouden worden met het milieu. Toerisme dient verder, aldus de folder, bij te dragen in het wederzijds van elkaar leren. Bovendien moet de lokale bevolking uitdrukkelijk te kennen hebben gegeven dat ze toerisme willen gebruiken om hun regio economisch en sociaal te ontwikkelen.
Een andere groep die actief is op het gebied van verantwoord toerisme is de Stichting Retour. Zij houden zich bezig met consultancy aan groepen in de Derde Wereld. Ze geven hen adviezen over het opzetten van projecten waarbinnen verantwoord toerisme mogelijk is. Retour analyseert ook de mogelijke baten voor de lokale bevolking. Onlangs hebben ze in opdracht van SNV samen met de Massai in Tanzania een project op poten gezet. Groepen kunnen hier onder leiding van een Massai-gids wandelen.


Waar beginnen we

Er komen bij de Landelijke India Werkgroep steeds meer berichten binnen over de negatieve gevolgen van grootschalige toeristische projecten voor de lokale bevolking. Naar aanleiding daarvan en de gesprekken met dhr. Gonsalves en dhr. Suresh heeft de Landelijke India Werkgroep besloten volgend voorjaar een discussiedag te organiseren over 'Verantwoord toerisme'. Hoe de dag er precies uit zal gaan zien is nog niet bekend. Wel is duidelijk dat, mede op aanraden van dhr. Suresh, geprobeerd zal worden om de grote reisbureaus bij de discussie op die dag te betrekken. Zij zijn, aldus Suresh, degenen die voor een heel groot deel het aanbod op de markt bepalen. Zij kunnen volgens hem dan ook niet om hun verantwoordelijkheid heen.

XXX




begin document

tijdschrift India Nu

HOME Landelijke India Werkgroep

Landelijke India Werkgroep - 4 juli 2008