terug
Uit: India Nieuwsbrief 34 (feb-mrt 1985)


Bhopal

Testgrond voor multinationale ondernemingen?




(foto: R a g h u   R a i)
Volgens de officiële gegevens heeft de giframp in Bhopal aan 2500 mensen het leven gekost. Volgens de meeste onafhankelijke waarnemers ligt het dodental tussen de 5000 en de 10000 en zijn bij minstens 20000 mensen vitale lichaamsorganen ernstig aangetast. De meest schrijnende taferelen hebben we op de beeldbuis kunnen volgen. De blijvende implikaties voor de overlevenden hebben zich aan de kamera's onttrokken.

De diskussie over de verantwoordelijkheid heeft snel plaats gemaakt voor beschouwingen over de mogelijke hoogte van de schadevergoedingen en de beursontwikkeling van Union Carbide. Over die verantwoordelijkheid van zowel de Indiase regering als de Amerikaanse multinational zal ik een aantal punten op een rijtje zetten. Daarbij betrek ik ook het feit dat de pesticidefabriek waarschijnlijk als dekmantel heeft gediend voor onderzoek naar chemische wapenen.
De schuldvraag dreigt ondergesneeuwd te raken. De bazen van Union Carbide worden door de regering met zachte hand aangepakt. Anderson, de topman van het Amerikaanse bedrijf, werd aanvankelijk bij zijn aankomst in Bhopal gearresteerd. Zes uur later werd hij al vrijgelaten en in een regeringsvliegtuig naar New Delhi overgevlogen. Daar kon hij aan de nationale en internationale pers bekend maken hoeveel geld hij beschikbaar wilde stellen voor de bouw van een weeshuis. De officiële onderzoekskommissie van de Indiase regering blinkt uit door dezelfde zachte aanpak. De kommissie wordt geleid door Vardarajan, tot voor enkele jaren de technisch direkteur van het Nederlandse Unilever-bedrijf in India. Vardarajan moest niet alleen het onderzoek leiden dat de oorzaak van de ramp moest vaststellen, maar ook "Operatie Vertrouwen", dit wil zeggen het neutraliseren van de overgebleven chemische materialen. Tijdens "Operatie Vertrouwen" zorgde hij er echter voor dat de overheidskommissie buiten het produktieterrein gehouden werd en dat ze op basis van de door Union Carbide verstrekte informatie het officiële rapport samen diende te stellen.

Het eindprodukt: advertentie voor het pesticide Sevin.
Begin januari werd een voorlopig rapport bekend gemaakt: de ramp zou veroorzaakt zijn door het binnendringen van een kleine hoeveelheid water in het reservoir waarin het Methyl Isocyanaat (MIC) lag opgeslagen. Die konklusie lag voor de hand, daar was geen onderzoekskommissie voor nodig. Het MIC, dat onder normale omstandigheden vloeibaar is, heeft namelijk de eigenschap dat het door kontakt met water hevig gaat reageren en in gas wordt omgezet. Over de meer fundamentele oorzaken van de ramp heeft de overheidskommissie nog niets te berichten. Gelukkig zijn er in India tientallen journalisten en wetenschappers onafhankelijk aan de slag gegaan om de precieze toedracht van de ramp vast te stellen.

De eerste vraag die zich opdringt is hoe het mogelijk is geweest dat een dermate gevaarlijke fabriek dicht bij het centrum van de stad was gebouwd. Het MIC komt tot stand door een reaktie van methylamine met fosgeen en is ongeveer honderd keer giftiger dan de cyanide-gassen op basis van fosgeen die door Hitler in zijn gaskamers werden

....midden in de stad gelegen.... (gestippeld: gifgaswolk)
gebruikt. Door technologische ontwikkelingen is het nu mogelijk om MIC in andere bedrijven te produceren op basis van niet-giftige bestanddelen. Zo staat er in Antwerpen een Bayer MIC-fabriek waarbij geen fosgeen wordt gebruikt. De enige andere fabriek in de wereld waar fosgeen als basis dient voor de produktie van MIC staat in West-Virginia op een afstand van vijftig kilometer van bewoond gebied, zoals geŽist wordt door de Amerikaanse wet. Deze moderne, komputerbewaakte fabriek is in de zestiger jaren vernieuwd. De oude installatie die toen vrijkwam werd eerst aangeboden aan Canada, maar voldeed niet aan de geldende veiligheidsvoorschriften. Union Carbide bood de fabriek aan India aan, waar ze al fabrieken had, bijvoorbeeld voor de produktie van batterijen (Eveready). Ze had in 1967 ook een hulpschenking van pesticiden gegeven, die zo efficiënt bleken te werken dat in 1973 de vergunning voor de bouw van de fabriek werd afgegeven.
Nog voor de fabriek begon te produceren werd in 1975 door een hoge gemeente-ambtenaar in Bhopal de opdracht gegeven de fabriek te verplaatsen. Het resultaat was dat de ambtenaar zelf werd overgeplaatst. Sinds het in gebruiknemen van de fabriek zijn er al verscheidenen kleine ongevallen met dodelijke afloop gebeurd. De regering van de deelstaat Madhya Pradesh en de leiding van Union Carbide dekten elkaar steeds in, door te stellen dat er enerzijds geen enkel levensgevaar bestond en dat anderzijds de overplaatsing van de fabriek veel te duur zou zijn. Union Carbide schonk enkele tienduizenden guldens voor de aanleg van een park, nam een groot aantal familieleden van belangrijke Congress-politici in dienst en stelde haar gastenverblijf ter beschikking van de premier van de deelstaat. Daarmee leek de kous af te zijn.


    Bezuinigingen

Ook al wisten zowel de regering als het management van Union Carbide dat het om een levensgevaarlijke fabriek ging, de direkte schuld voor het gebeuren moet zonder meer op de schouders van het multinationale bedrijf worden gelegd. De bezuinigingsmaatregelen die genomen werden in de maanden voorafgaande de ramp tarten inderdaad elke verbeelding. Teneinde de produktie goedkoper te laten verlopen werden de veiligheidsnormen in de wind geslagen en werd een lekkage veroorzaakt die niet kon worden opgemerkt voor het te laat was. Het vervangen van de pijpleidingen, volgens de voorschriften om de zes maanden, en de inspektie van de kleppen om de twee weken, werd uitgesteld. Bovendien werd ook de koelinstallatie, met het oog op bezuinigingen, uitgeschakeld. Met name in een MIC-fabriek kunnen deze nalatigheden niet anders dan als kriminele beslissingen worden omschreven. Door korrosie kan er snel een binnensijpeling van water ontstaan en door de heftige reaktie wordt, zeker als de koelinsta11atie uitgeschake1d is, de kooktemperatuur van veertig graden onverbidde1ijk bereikt.
Men kan aanvoeren dat zelfs met regelmatige inspektie en vervanging van leidingen en k1eppen, een lekkage zich toch nog kan voordoen. Dan dringt zich de volgende vraag op: waarom is de verhoging van de temperatuur en de omzetting van de MIC-vloeistof in MIC-gas niet tijdig opgemerkt? In de eerste plaats kan worden vastgesteld dat de kontrole-apparatuur totaal ontoereikend was. Komputergeleide waarschuwingssystemen zijn in chemische fabrieken in India een normale zaak. Aan onderlegd wetenschappe1ijk personeel is geen gebrek, ook al zijn velen van de beste Indiase wetenschappers door de brain drain naar het buiten1and vertrokken, bijvoorbee1d naar de Silicone Valley, het centrum van computerresearch in de VS. Union Carbide beschikte slechts over een met de hand bediende apparatuur, hetgeen, gezien het karakter van de fabriek, niet verwonderlijk is. Door bezuinigingsmaatregelen waren de drie technici die vroeger het zes meter lange kontrolebord bedienden, vervangen door één enke1e die bovendien een lagere technische kwalifikatie had en dus goedkoper was.
Onvoorstelbaar is het antwoord op de vraag hoe het mogelijk is dat gas in zulke grote hoeveelheden heeft kunnen ontsnappen. In de eerste plaats is het natuurlijk ontoelaatbaar dat zo'n grote hoeveelheid gevaarlijk materiaal (honderdduizend ton in twee kontainers) ligt opgeslagen zonder dat dat direkt noodzakelijk is voor de aanmaak van pesticiden. Er zijn een aantal mechanismen die in werking treden als het gas ontsnapt. Ook dit bedrijf had er drie. Op 9 december, zes dagen na de ramp, berichtte de Times of India al dat geen van die mechanismen gewerkt had. De krant sprak terecht van "kolossale nalatigheid". Een onderzoek onder technici dat naderhand door het Delhi Science Forum, een groep kritische wetenschappers, werd gedaan, bevestigt die uitspraak. Het gas ontsnapt eerst via een wasinstallatie waar het met caustic soda wordt behandeld. De wasser was berekend op een maximale hoeveelheid van vijf ton gas in plaats van de ontsnapte 35 ton en was bovendien niet in bedrijf: de pomp was al een tijdje defekt. Het overblijvend gas wordt vervolgens met water besproeid, eveneens met het oog op omzetting in vloeibaar plastic. Ook deze omzetting kon niet werken omdat de waterkraan was dichtgedraaid. Tenslotte zou het overblijvende gas door een koker naar de waakvlam worden toegevoerd en zou door ontbranding onschadelijk worden gemaakt. Ook dit laatste veiligheidsmechanisme bleef in gebreke. De toevoerkoker was namelijk onder reparatie en in plaats van een reserve schoorsteenpijp aan te leggen, had het management gekozen voor een veel goedkopere oplossing: het had doodgewoon de waakvlam laten doven.
De gevolgen zijn bekend. Ook deze hadden niet die dramatische omvang hoeven aannemen als het bedrijf onmiddellijk groot alarm had geslagen. Dit gebeurde echter pas enkele uren later, toen er al duizenden mensen in de ziekenhuizen lagen, met de mededeling dat het lek gedicht was en alle gevaar voorbij was.
In feite was al het gas dat kon ontsnappen toen al ontsnapt en bleef er nog slechts een tien ton polymeer restant over.


Union Carbide's researchlaboratorium in Bhopal.

    Dekmantel voor onderzoek naar chemische wapens?

Het rapport van het Delhi Science Forum komt tot de opzienbarende konklusie dat de hoofdaktiviteit van Union Carbide waarschijnlijk te maken heeft met onderzoek dat bestemd is voor biologische oorlogsvoering. Niet ver van de eigenlijke fabriek, in de Shyami-heuvels rond Bhopal, beschikt Union Carbide sinds enige jaren over een researchlaboratorium temidden van uitgestrekte testgronden. De investeringen voor dat laboratorium blijken groter te zijn dan de totale investeringen in de pesticidenfabriek. Met het moederbedrijf in de VS is een kontrakt gesloten dat alle resultaten van het onderzoek tegen betaling van ongeveer een miljoen gulden in het grootste geheim zullen worden overgemaakt.
Het overeengekomen bedrag is een peuleschil vergeleken met de kosten van het laboratorium en met de winst - zo'n 70 miljoen gulden - die het bedrijf in India maakt. De overeenkomst moet dan ook gezien worden in het licht van het feit dat het hier gaat om geheim onderzoek naar het gebruik van chemische middelen als bestrijding zowel als veroorzaking van tropische plantenziekten Dit soort onderzoek kan nauwe banden hebben met de chemische wapenindustrie. Van Union Carbide net als van Dow Chemicals is bekend dat zij voor de Amerikaanse regering militaire kontraktresearch doen. Het testen van chemische en bacteriologische wapens dient ondermeer in tropische landen te gebeuren omdat ze daar ook gebruikt worden. Zo heeft Dow Chemicals in de jaren zestig de "Agent Orange" ontwikkeld, die als ontbladeringsmiddel in de oorlog in Vietnam werd gebruikt en er voor gezorgd heeft dat de helft van het landbouwgebied duurzame schade werd toegebracht. In de Indiase pers wordt gemeld dat een vijftigtal chemische bewapeningsexperts uit de VS, Engeland, Canada en West-Duitsland onmiddellijk na de ramp in Bhopal zijn neergestreken om de preciese gevolgen van het effekt van het MIC op de bevolking te onderzoeken. Een groot aantal organisaties heeft een diepgaand onderzoek geëist, maar voorlopig houdt Rajiv de boot af.
Van de officiële onderzoekskommissie onder leiding van Dr. Vardarajan wordt niet verwacht dat ze ook op dit aspekt van de ramp in Bhopal zal ingaan. De zaak is echter, jammer genoeg dankzij een genocide op kleine schaal, aan het licht gebracht. Nu is het te hopen dat de mensen in het bedrijf, in samenwerking met kritische wetenschappers en onder druk van een door een aantal oppositiegroepen gestarte publieke campagne uit de school gaan klappen zodat de volledige toedracht van de onderzoeksaktiviteiten op tropische planten aan het licht komt.

XXX


Door middel van posters roept
de Kerala Sastra Sahitya Parishad op
tot een boycot van de produkten van Union Carbide
zoals de bekende Eveready-batterijen.




begin document

tijdschrift India Nu

HOME Landelijke India Werkgroep

Landelijke India Werkgroep - 21 juni 2012