terug
Uit: India Nu 165 (jan-feb 2007)




Special Economic Zones of Special Exploitation Zones?

Landjepik voor volwassenen



In de concurrentiestrijd om internationaal kapitaal heeft India sinds februari 2006 een nieuw wapen: Special Economic Zones (SEZs). Grote investeerders kunnen nu belastingvrij bedrijven opzetten in speciaal gecreŽerde 'vrije enclaves'. De grote verliezers van dit landjepikspel zijn natuurlijk de kleine boeren die hiervoor massaal onteigend worden. Daarnaast rijst de vraag: waar gaat de winst eigenlijk naartoe, als er geen belasting wordt betaald?


Special Economic Zones (SEZs) zijn gebieden waar soepele regelgeving en een vrijstelling van belastingen en heffingen gelden. Dit vrije ondernemersklimaat moet deze gebieden tot economische hotspots maken die als katalysator dienen voor de economie van de rest van India. In navolging van China maakt India gebruik van dit economisch beleid om buitenlandse investeerders - en dus buitenlands kapitaal - aan te trekken. Voor het aantrekken van directe buitenlandse investeringen zijn de Chinese SEZs immers ongekend succesvol. Deze SEZs zijn inmiddels uitgegroeid tot grote verstedelijkte gebieden met een duizelingwekkende economische kracht. De export vanuit Shenzen alleen al, de grootste Chinese SEZ, bedraagt de laatste jaren meer dan de gehele Indiase export bij elkaar. Het is dan ook niet verwonderlijk dat India, maar ook landen als Nepal, Bangladesh en Sri Lanka hun heil zoeken in deregulering in speciaal aangewezen zones.


  Belastingvrij buitenland

India was er in eerste instantie vroeg bij als het gaat om speciale economische zones: AziŽ's eerste Export Processing Zone werd al in 1965 geopend in Kandla, Gujarat. Deze eerste economische enclaves waren echter niet erg succesvol door de slechte infrastructuur en hoge mate van bureaucratie die er gold. In 2000 blies de BJP-geleide regering het systeem van 'vrije zones' echter nieuw leven in door de acht bestaande Export Processing Zones om te dopen tot de huidige SEZs. Sinds februari 2006 zijn deze zones officieel 'in werking' en kunnen investeerders, zowel binnenlands als buitenlands, zich inschrijven voor gebruik van zo'n zone. De SEZs zijn belastingvrije enclaves die tot op zekere hoogte worden beschouwd als stukjes buitenland in India. Dit biedt niet alleen fiscaal voordeel voor de bedrijven die in de SEZs gevestigd zijn, maar ook voor de leveranciers in het omliggende gebied en het buitenland. Indiase bedrijven die 'exporteren' naar een SEZ zijn gevrijwaard van allerhande heffingen en belastingen en buitenlandse exporteurs hebben geen last van importbeperkende maatregelen. Naast fiscale voordelen bieden SEZs bedrijven beschutting tegen de Indiase bureaucratie. Alle aanvragen en vergunningen kunnen in principe aan ťťn loket worden aangevraagd. Zodoende wordt er een optimaal vestigingsklimaat voor bedrijven gecreŽerd, met name voor de op export gerichte industrie. Daarbij komt dat private partijen zorg dragen voor goede wegen en betrouwbare elektriciteit. Waar deze schaars zijn in India, en een belangrijke belemmering vormen voor economische ontwikkeling, biedt private financiering in de SEZs volop adequate infrastructuur. Ook in dit opzicht zijn de SEZs een stukje buitenland in India. Op deze manier draagt het bedrijfsleven substantieel bij aan de ontwikkeling van de Indiase infrastructuur, waarin de overheid de komende vijf jaar niet minder dan 320 miljard dollar wil investeren. De introductie van de wet in 2006 die het mogelijk maakt voor bedrijven en publiek private samenwerkingsverbanden om een SEZ te beginnen heeft geleid tot een ware hausse aan aanvragen. In oktober 2006 waren er al meer dan 400 aanvragen ingediend, waarvan er reeds 212 zijn toegewezen.


  Kosteloze onteigening

Voor de minder gefortuneerden onder de Indiase bevolking zijn de voordelen van de SEZs minder vanzelfsprekend, of realistischer gesteld: levensbedreigend. In India, waar meer dan een miljard mensen concurreren om het schaarse land en waar boeren vaak afhankelijk zijn van minieme perceeltjes grond om in hun levensonderhoud te voorzien, krijgen grote bedrijven nu stukken land van soms duizenden hectare groot door de overheid toegewezen om belastingvrij te gaan produceren en exporteren. Hoe komt de overheid aan dit land? Door massale onteigening van land van kleine, marginale boerenfamilies. De overheid onteigent de kleine perceeltjes en verkoopt de totale lap grond


Na de Zuid-Koreaanse staalgigant Posco, dat in een Orissa een staalfabriek laat bouwen met een waarde van niet minder dan twaalf miljard dollar, heeft ook Arcelor Mittal - de grootste staalproducent ter wereld! - recentelijk aangegeven groots te willen investeren in Orissa. Orissa is rijk is aan grondstoffen, waaronder ijzererts, de belangrijkste grondstof voor de productie van staal. Beide bedrijven hebben reeds SEZ-status aangevraagd. Posco heeft zijn SEZ-status al toegekend gekregen; Arcelor Mittal wacht nog op de uitslag. Hoewel deze miljardeninvesteringen in eerste instantie goed nieuws lijken voor het door armoede geteisterde Orissa, zullen de gevolgen wellicht anders uitpakken dan verwacht. Door de mogelijke SEZ-status van deze staalgiganten zal de overheid miljarden dollars aan (belasting)inkomsten mislopen. Bovendien zullen honderden boeren hun (ijzerertsrijke?) landbouwgrond moeten afstaan aan de behoeftige staalgiganten.
onder de marktprijs aan industriŽlen en projectontwikkelaars. Een vergelijking met de grote privatiseringen van Russisch staatsbezit - en de opkomst van de oligarchen - in het Rusland van 1991, dringt zich langzaam op. En inderdaad: verhalen over deelstaatministers en ambtenaren die bijvoorbeeld een privť-vliegtuig krijgen in ruil voor een inschrijving voor een SEZ doen inmiddels al de ronde in India. De onteigende vissers, boeren of arbeiders ontvangen vervolgens geen of nauwelijks compensatie voor het land dat hen ontnomen wordt. Zij verworden vervolgens van kleine boeren tot dagloonarbeiders. En daarbij komt nog een groot nadeel om de hoek kijken: zij zullen niet degenen zijn die profiteren van de werkgelegenheid die wordt gecreŽerd in de nieuw te ontwikkelen industrieŽn. Daarvoor zijn zij hoogstwaarschijnlijk te weinig of verkeerd geschoold. De SEZs bevorderen dus niet de ontwikkeling van de armen, maar verdrijven hen van hun land en ontnemen ze hun middelen van bestaan.


  Gemiste inkomsten

Het is dan ook niet verwonderlijk dat dit beleid zeer omstreden is. Over het gehele politieke spectrum zijn tegenstanders te vinden. De communisten, een belangrijke steun voor de centrum-linkse coalitie van premier Singh, benadrukken dat de onteigende boeren meer compensatie verdienen. Sonia Gandhi, voorzitter van Congress en dus partijgenoot van Singh, deelt deze kritiek. Maar ook binnen de regering is er kritiek op het beleid van minister Nath van handel en industrie. Volgens minister van financiŽn, Chidambaram, loopt India miljarden aan inkomsten mis door alle vrijstellingen van belastingen en heffingen. Volgens Nath zullen deze gemiste inkomsten echter ruimschoots worden gecompenseerd door de toename van de economische groei. De aanzuigende werking van de SEZs op het buitenlandse kapitaal zal volgens hem dusdanig groot zijn, dat tegen het einde van 2007 meer dan vijf miljard dollar aan directe buitenlandse investeringen naar de SEZs zal vloeien. Critici vragen zich echter af waar die vijf miljard dollar naartoe zou gaan als er geen Special Economic Zones zouden zijn in India. Het vermoeden bestaat dat veel investeringen toch al in India terecht zouden komen maar nu alleen worden verplaatst naar de SEZs vanwege de belastingvoordelen. Een bekend voorbeeld hiervan is de Zuid-Koreaanse staalgigant Posco dat in een Orissa een staalfabriek laat bouwen met een waarde van niet minder dan twaalf miljard dollar. Dit project is veruit de grootste directe buitenlandse investering in India ooit. De staalfabriek zou er sowieso komen maar toen Posco lucht kreeg van het SEZ-programma vroeg het met succes SEZ-status aan voor het terrein van de fabriek. Hierdoor loopt de Indiase staat in de komende dertig jaar naar schatting 890 miljard roepies aan belastinginkomsten mis en de staat Orissa nog eens 225 miljard roepies.


  Grondspeculatie

Daarnaast is een van de belangrijkste argumenten van de tegenstanders van het SEZ-beleid dat veel van de zones slechts verkapte manieren zijn van de handel in onroerend goed en grondspeculatie. De overheid wendt zijn macht aan om stukken land tegen lage kosten te bemachtigen 'in het algemeen belang' en verkoopt deze vervolgens met winst. Volgens de historicus Sumit Sarkar is het SEZ-beleid dan ook de grootste land grab movement in de moderne Indiase geschiedenis. De Indiase overheid bevestigt dit beeld door leningen voor SEZ-projecten net zo te behandelen als leningen voor onroerend goed. Een van de belangrijkste oorzaken voor het wantrouwen ten opzichte van de bedoelingen van overheid en projectontwikkelaars is gelegen in het feit dat de SEZs er niet alleen maar zijn om te produceren voor de export maar dat de zones ook voor andere doeleinden gebruikt mogen worden. Slechts 35 procent van het grondgebied hoeft gebruikt te worden voor industriŽle activiteiten. Op de overige 65 procent kunnen woningen worden gebouwd en allerhande voorzieningen zoals winkelcentra, clubs en recreatiefaciliteiten. Dit betekent voor welvarende IndiŽrs dat het mogelijk wordt om 'buiten' India te kunnen leven in eigen land. Dat wil zeggen: voor hen die het betalen kunnen betekenen de SEZs schone straten, schoon drinkwater, betrouwbare elektriciteit en allerhande belastingvoordelen op de koop toe. Voor projectontwikkelaars betekent het een unieke mogelijkheid om voor een habbekrats grond te bemachtigen die veel geld waard gaat worden wanneer er hoogwaardige woningen met hoogwaardige voorzieningen op gebouwd zijn. Het blijft dus maar zeer de vraag of het beleid van de Special Economic Zones in India de gewenste economische effecten zal sorteren. China heeft niet meer dan zes grote SEZs, waar vrijwel uitsluitend geproduceerd wordt vooral voor de export. India daarentegen heeft nu al honderden SEZs waarvan voorlopig niet duidelijk is wat daarvan de toegevoegde waarde voor India als geheel zal zijn. Het lijkt er op dat er met het beleid van SEZs voor wordt gekozen om dat deel van India dat al voor zichzelf kan zorgen te laten bloeien. Daarbij worden de rijken in de SEZs door middel van fiscale voordelen bovendien ontslagen van hun verplichting bij te dragen aan de ontwikkeling van hun arme landgenoten.

xxx


Zie de rubriek 'India Toen' in India Nu 166 voor informatie over de meest merkwaardige Special Economic Zone die de Indiase geschiedenis gekend heeft: een heg van vier meter hoog en een lengte van 3500 kilometer, aangelegd in de 19e eeuw, en bedoeld om zoutsmokkelaars tegen te houden....



terug
Maatschappelijk verantwoord ondernemen
HOME Landelijke India Werkgroep
tijdschrift INDIA NU
Landelijke India Werkgroep - 21 mei 2007