terug
Uit: India Nieuwsbrief 53 (mrt-apr 1988)




De roep van sati



Op 4 september 1987 stonden honderden dorpelingen in Deorala (Rajasthan) rond de vlammenzee waarin de twintigjarige Roop Kanwar, met het hoofd van haar pas overleden echtgenoot in haar schoot, levend verbrandde. Nu is het een heilige plaats waar reeds tienduizenden mensen naar toekwamen om de Mahasati te eren.

Roop Kanwar en haar echtgenoot

Het huwelijk tussen Mal Singh en Roop Kanwar werd slechts zeven maanden eerder voltrokken. Het was een groots opgezette gebeurtenis geweest, want de ouders van Roop Kanwar waren zeker geen onbemiddelde mensen. Op de trouwfoto staat ze zonder de traditionele ghoonghat afgebeeld, maar vrouwen die haar goed hebben gekend zeggen dat ze toch diep religieus was. Ze deed vier keer per dag puja paath, speciaal die voor de godin Rani Sati. Ze las en zong dagelijks uit de heilige geschriften. Haar schoonfamilie noemde haar wel "onze Lakshmi".
Toen Roop Kanwar terugkwam van een driedaags bezoek aan haar ouders in Jaipur, hoorde ze dat haar echtgenoot in het ziekenhuis was opgenomen met maagklachten. Hoewel het er aanvankelijk naar uitzag dat hij beter zou worden, overleed Mal Singh toch die vierde september. Het lichaam werd naar het huis gebracht, waar Roop Kanwar de gehele tijd in gebed was. Ze gebood iedereen de kamer te verlaten om zo de roep van Sati te kunnen horen. Kort daarna kondigde ze aan dat ze besloten had om haar ziel te laten verenigen met die van haar man. Iedereen die probeerde haar van de beslissing om sati te plegen af te brengen, riskeerde de vloek van Sati.

Het nieuws verspreidde zich snel in het dorp. De dorpsoudsten en religieuze leiders spoedden zich naar het huis om te kijken of de werkelijke sati-geest wel in haar gekomen was. Niet iedereen mag namelijk zomaar sati plegen. De dorpsoudsten en Roops schoonfamilie gaven haar hun zegen en Roop Kanwar begon zich klaar te maken voor de laatste gebeurtenis in haar leven. Ze kleedde zich in haar bruidskleding en liep door het dorp naar de brandplaats, met een kokosnoot in haar handen, een stoet mensen achter zich aan.
Inmiddels stond de zon hoog aan de hemel. Honderden mensen hadden zich al rond de brandstapel verzameld. Men was bang dat de politie de plechtigheid zou verstoren. Sati is namelijk verboden en soms slaagt de politie erin om de vrouw tegen te houden. Maar er was geen spoor van de politie te bekennen en Roop Kanwar beklom de brandstapel. Mal Singhs jongere broer stak het vuur aan. In het begin deed het hout niet meer dan smeulen en roken. Maar plotseling vatte het vlam en om 13.30 uur was alles voorbij. Het was precies zoals in de mythe verteld wordt: het is de kracht van Sati die de stapel doet branden. Het was de tweede geslaagde sati-poging in Deorala in zeventig jaar.

Duizenden dorpelingen waren getuige. Tegenstanders wijzen op de gruwelijkheid van de daad. Maar de voorstanders geloven dat het een vrije keuze is van de vrouw. Een getuige reageert verontwaardigd: "Wij verbranden onze bruiden niet voor de bruidsschat. Roop Kanwar was een vrouw die geloofde dat haar man een god was en zonder hem zou er geen leven voor haar zijn; het tegenhouden van een zelfgewilde sati roept de gruwelen op van de vloek van Sati, waardoor hele families en dorpen vernietigd worden".

De toekijkenden zagen een rustige zelfverzekerde Roop Kanwar zitten, die al zingend haar waardigheid niet verloor, voordat ze voorover viel in de vlammen. Maar of dit de waarheid is valt te betwijfelen. Wat valt er te zien in de rookwalmen en wat valt er te horen als de massa "Sati Mata ki jai!" roept op het ritme van de trommels?

De veelgevraagde poster van Roop Kanwars sati in Deorala (foto: Manushi)
Uit de geschiedenis zijn veel voorbeelden bekend van sati onder rechtstreekse dwang van de schoonfamilie. Vrouwen werden onder invloed van bedwelmende middelen in het vuur geduwd. Er bestaat een duidelijke overeenkomst met bruidmoorden, al worden bruiden binnen de muren van het huis heimelijk vermoord, terwijl bij de weduweverbrandingen juist de goedkeuring en bewondering van de gemeenschap zo opvallend is. En dat laatste is precies de tweede reden waarom men aan de vrije wil van de vrouw kan twijfelen. Het is één van de vele uitingen van de sociale achterstelling van vrouwen, voor wie een leven zonder echtgenoot bijzonder zwaar is. Het vooruitzicht van een leven waarin familie en dorpsgemeenschap haar links laat liggen als degene die ongeluk en rampspoed brengt, is voor een weduwe amper een alternatief te noemen.
Tenslotte is er nog een reden om te twijfelen. Hoeveel vrouwen hebben tenslotte het recht om iets vrijwillig te beslissen? Als een vrouw niet het recht heeft om te beslissen of ze wil trouwen, met wie en wanneer ze dat wil, welke opleiding ze zal volgen etc., hoe kan het dan mogelijk zijn dat ze het recht krijgt op zo'n ingrijpend besluit als het plegen van zelfmoord?


    De gift van Lakshmi

De gebeurtenis zelf haalde net vier regels in de nationale kranten. Dat was echter de aanleiding voor verscheidene vrouwenorganisaties om te protesteren. Sindsdien is het herhaaldelijk voorpaginanieuws geweest in landelijke kranten. Sati is verboden en er kan volgens de Indiase wetgeving vervolging plaatsvinden wegens moord. Enkele activistes probeerden tevergeefs de minister-president van Rajasthan te ontmoeten om hem te vragen tot vervolging over te gaan. Een andere minister deed het incident af als een puur religieuze daad, en stuurde in eerste instantie zelfs orders naar de politie in Deorala om op de achtergrond te blijven bij de naderende ceremoniële plechtigheden. Op de dertiende dag kon een grootscheepse herdenking plaatsvinden waarbij niet minder dan 50.000 mensen naar Deorala kwamen.

Twee dagen eerder had een vrouwendemonstratie in Jaipur wel succes geboekt. Het Hooggerechtshof gebood de staat de herdenking tegen te houden. Maar een overheidsvertegenwoordiger legt uit: "Men had meteen alle schuldigen kort na de dood van de vrouw moeten arresteren en de plaats ontoegankelijk moeten maken. Het later stoppen van de ceremonies zou ongetwijfeld geleid hebben tot een enorme rel met vele doden".
De lakse reaktie van de overheid is breed uitgemeten in de pers, evenals de aanwezigheid van de leiders van de Janata-, Congress- en andere partijen, die er, naar hun eigen zeggen, slechts op persoonlijke titel waren.
Wel werden in de loop van de daaropvolgende weken enkele personen gearresteerd, zoals de jongen die de brandstapel aangestoken had, de schoonvader, de kapper die de hoofden van de familieleden geschoren had voor de plechtigheid, en de priester die de laatste rituelen uitvoerde. En men verzekerde de vrouwenorganisaties dat er geen tempel gebouwd zou worden op de inmiddels heilig geworden plek. Maar deze arrestaties en het verbod konden de jubelende stemming waarin het stadje verkeerde niet meer teniet doen. Sinds de dag van de sati stroomde het geld binnen. De handel bloeide op. Er kwamen allerlei stalletjes die fruit, zoetigheden en armbanden verkopen. Heel populair is de imposante kleurenfoto van Mal Singh met zijn hoofd in de schoot van Roop Kanwar, te koop voor twaalf roepies. Eerst was de prijs zeven roepies, maar op de dag van de herdenking toen er 30.000 foto's werden verkocht, werd de prijs verhoogd. Nog steeds bezoeken duizenden mensen Deorala. Het huis van de Singhs is ingericht als museum. In de kamer waar Roop Kanwar tot haar besluit kwam, ligt de rood en zilveren sari uitgestald die ze droeg voor ze zich voor de laatste keer verkleedde. Men gelooft in Deorala dat ze gezegend is. Had de schoonfamilie deze gulden gift van Roop Kanwar voorzien, toen ze haar "onze Lakshmi" noemde?


    Rituele moord

De oorspronkelijke Sati Mata is de vrouw van Shiva. Zij sprong in het vuur om de eer van haar man te verdedigen toen haar vader hem beledigde. Zij werd herboren als Parvati. Nu wordt zij geëerd door veel vrouwen, van oudsher vooral in Rajasthan, Bengalen en Madhya Pradesh.
Weduwenverbranding kwam het meest voor in hogere kasten, zoals de Rajputs en de Jats, waar een bruid als een last werd beschouwd, omdat ze inkomen onttrok aan de familie. In tegenstelling tot de huidige situatie hadden vrouwen in het middeleeuwse India eigendomsrechten. De schoonfamilie was en is ermee gediend de vrouw uit de weg te ruimen, omdat de status van een weduwe ontzettend laag is.
De belangrijkste factor bij het vóórkomen van sati is echter het aureool van eer dat de vrouw omringt. Het woord 'sati' is een woord met een positieve betekenis. Wanneer men het zou benoemen als (rituele) moord was er misschien veel minder van diepe verering sprake geweest.

Ant-sati protestmars in Jaipur, de hoofdstad van Rajasthan
(foto: P r a s h a n t   P a n j i a r)
De Britten verboden deze, in hun ogen gruwelijke daad. Aan het eind van de vorige eeuw schijnt sati nauwelijks voorgekomen te zijn. Pas na de onafhankelijkheid zijn er in toenemende mate weer sati-gevallen. Roop Kanwar is officieel het achtendertigste slachtoffer in Rajasthan. Vanwaar deze opleving?
Volgens sommigen komt het verschijnsel vooral voor in een landelijk en achtergebleven milieu. Het zou niet iets zijn waar je je zorgen over hoeft te maken. Opleiding en economische ontwikkeling zouden het gebruik vanzelf doen verdwijnen. Dat het in werkelijkheid heel anders is, bewijzen de laatste sati-pogingen. Roop Kanwar komt uit Jaipur en behoort tot de Rajput-gemeenschap. Haar ouders horen tot de stedelijke elite en zijn tevens landeigenaren in Deorala. Ook het dorp Deorala zelf kenmerkt zich door relatieve voorspoed. Sati kan juist opkomen in een samenleving waarin door modernisering oude waarden afbrokkelen. Sommigen grijpen dan terug naar religieuze gebruiken, iets wat handig uitgespeeld wordt door politieke leiders, zowel op centraal- als op deelstaatniveau. De combinatie van religie en en politiek sijpelt door naar de dorpen vanuit de steden. Sati is ook daarom niet slechts als een traditioneel overblijfsel op het platteland van Noord-India te beschouwen.


    Onderspit

Het is met name deze politieke betrokkenheid die de sati van Roop Kanwar zo spectaculair maakt. Duizenden voor- en tegenstanders demonstreerden de afgelopen maanden. In Jaipur werd een optocht vóór sati gehouden. De processie getuigde niet bepaald van een ingetogen of religieuze sfeer. Men schreeuwde politieke en militante leuzen. Dit in tegenstelling tot een anti-sati optocht, waaraan de vrouwen in stilte deelnamen.
De tegenstanders probeerden een nieuwe wetgeving te krijgen die sati als een vorm van doodslag beschouwt, waardoor familieleden en priesters berecht zouden kunnen worden. Eind december is er snel een wet door het parlement gejaagd. Deze bepaalt echter dat alleen degene die sati wil(de) plegen veroordeeld kan worden. Het slachtoffer kan dus veroordeeld worden, maar niet de direkt betrokkenen.

Het is eigenlijk merkwaardig dat de vrouwenbeweging zich op een nieuwe wetgeving richt. Een jaar geleden deed zich een vergelijkbare situatie voor bij het alimentatierecht voor moslimvrouwen (zie India Nieuwbrief 42). Toen kwam er geen goede wet die de rechten van vrouwen garandeerde. Integendeel, hun belangen werden ondergeschikt gemaakt aan die van de politieke leiders die probeerden in te spelen op fundamentalistische gevoelens van een groot deel van het electoraat.
Bovendien vormt de uitvoering eigenlijk nog het grootste probleem. Hoewel het nieuws van Roops sati-poging als een lopend vuurtje door het dorp ging, schitterde de politie door afwezigheid. Omdat de herdenking van de plechtigheid van hogerhand verboden was, werden de bussen die dag enkele kilometers buiten de stad tegengehouden. De betogers trokken vervolgens lopend naar het dorp. Politieke leiders van verschillende partijen namen zelf deel aan de herdenkingsbijeenkomst. De regering in Delhi maakte het ook bont: het duurde niet minder dan drie weken voordat er een reactie van haar kant kwam.
Alles bij elkaar kunnen de gebeurtenissen rond de sati-verbranding van Roop Kanwar gezien worden als een nieuw voorbeeld van de vervlechting van politiek enerzijds en secularisme en fundamentalisme anderzijds, waardoor vrouwen het onderspit delven. Vrouwengroepen hebben nog geen strategie bedacht om de ingebouwde onrechtvaardigheid tegen vrouwen tegen te kunnen gaan.

Een drieënvijftigjarige vrouw van een vrouwenbeweging in Jaipur zegt: "Voor anthropologen en studenten van vrouwenstudies is sati een heel interessant onderwerp. Maar de hele affaire - en vooral het feit dat het nog steeds voorkomt - heeft ons geloof in een betere positie voor de vrouw aan het wankelen gebracht en doet ons afvragen waar we mee bezig zijn. We hebben nog niet één millimeter van de bovenlaag van diskriminatie ten opzichte van vrouwen af kunnen schrapen!"

XXX




begin document

tijdschrift India Nu

HOME Landelijke India Werkgroep

Landelijke India Werkgroep - 28 augustus 2009