terug
Uit: India Nieuwsbrief 23 (apr-mei 1983)



Gandhi :
Geromantiseerde werkelijkheid



Op 10 maart is in Nederland de ruim drie uur durende film Gandhi van Richard Attenborough in première gegaan, welke Mahatma Gandhi en de onafhankelijkheidsstrijd van India wil belichten. Dankzij de uitgebreide voorpubliciteit zal, zoals een inleider het tijdens een speciale voorvertoning in het Koninklijk Instituut van de Tropen uitdrukte, half Nederland de film gaan zien. Een waarschijnlijk wat optimistische schatting van het percentage landgenoten dat sowieso geneigd is een bioskoop binnen te stappen. Afgezien daarvan is het de vraag of de film wel zo'n publiekstrekker zal zijn en, wat belangrijker is, of het nu echt zo'n bijzondere film is. Na alle opgeklopte publiciteit kan het geen kwaad eens wat kritischer geluiden te laten horen.


    Richard Attenborough

Richard Attenborough heeft in Nederland vooral bekendheid gekregen door zijn in Deventer opgenomen film A bridge too far. Het lijkt wat tegenstrijdig dat iemand aan de ene kant een oorlogsfilm maakt en aan de andere kant een film over de Mahatma Gandhi. Een uitspraak tijdens de voorbereidingen van A bridge too far maakt zijn bedoelingen misschien wat duidelijker: "...Iedere oprechte oorlogsfilm is een anti-oorlogsfilm." Al lang vóór A bridge too far liep Attenborough rond met de plannen voor een film over Gandhi. "Een film die 20 jaar voorbereiding vergde. Een film die meer dan een speelfilm is", volgens de aankondiging. Voortdurend wordt in de publiciteit de betrokkenheid van Attenborough met het onderwerp van zijn film, Mahatma Gandhi, benadrukt, waardoor er een soort identifikatie gaat ontstaan: de film is Gandhi. Op deze manier is kritiek op de film al bij voorbaat nauwelijks mogelijk. Ook Attenborough zelf suggereert iets dergelijks, in de tekst die hij aan de film laat voorafgaan: "Niemands leven kan in één verhaal vervat worden (....). Wat wel kan is trouw zijn aan de overlevering en proberen het hart van de man te bereiken" ("No man's life can be encompassed in one telling (....). What can be done is to be faithfull in spirit to the record and try to find one's way to the heart of the man"). Een alleen al gezien de produktiekosten (22 miljoen dollar) en de première in New Delhi (kaarten à ƒ 250,-) op zijn minst wat twijfelachtige uitspraak. Het is niet de bedoeling de integriteit van Attenborough in twijfel te trekken, maar Gandhi blijft 'gewoon' een westerse kommerciële produktie, ondanks het feit dat bijvoorbeeld voor de massascènes honderdduizenden Indiërs opgetrommeld zijn.


    De inhoud

De film begint met de moord op Gandhi en zijn begrafenis in 1948. Dan volgt er een sprong terug in de tijd, 50 jaar eerder, Zuid-Afrika. De jonge, zeer 'Engels opgevoede' advokaat Gandhi wordt uit de trein gegooid, omdat hij eersteklas denkt te mogen reizen. Hij legt er zich niet bij neer en organiseert een openbare pasjesverbranding, waarbij hij, zonder zich te verzetten, door de politie in elkaar geslagen wordt. Ondertussen blijft hij zo lang hij kan pasjes in het vuur gooien. De verontwaardiging over het brute politieoptreden is, met name in de Engelstalige liberale pers, groot. Al gauw is Gandhi een nationale figuur. Hij blijft als leider van de Indiërs in Zuid-Afrika de taktiek van het geweldloze verzet volgen. De enige keer dat we in de film een wat agressieve Gandhi zien, is als zijn vrouw weigert de wc schoon te maken, omdat dat het werk van de onaanraakbaren is. Een van de weinige momenten trouwens, waarin de kasten/klassen-tegenstellingen binnen de Indiase maatschappij aan de orde komen. Wanneer Gandhi besluit naar India te gaan, is hij al zo bekend, dat hij als een soort bevrijder binnengehaald wordt. Vanaf dit moment houdt hij zich bezig met de Indiase politiek en met de strijd tegen de Engelse overheersing. Echter niet altijd op de manier waarop de leiders van de Congresspartij dat zouden willen: Gandhi weigert zich te laten misbruiken voor machtsdoeleinden en zijn strijd blijft principieel geweldloos. Als op een gegeven moment de bevrijdingsstrijd een gewelddadige wending neemt, gaat Gandhi in hongerstaking totdat de onlusten opgehouden zijn, aangezien hij de tijd nog niet rijp achtte voor de onafhankelijkheid.


    Publiek

Vooropgesteld: Gandhi is een heel mooie en soms ontroerende film. Of de film hier een groot publiek zal trekken, hangt echter ook voor een deel af van de vraag in hoeverre de figuur Gandhi in Nederland tot de verbeelding spreekt. Onze geschiedenis is veel minder dan de Engelse verbonden met India. Daarnaast moeten we vrij ver in de geschiedenis terug gaan. Het optreden van bijvoorbeeld Martin Luther King ligt waarschijnlijk veel verser in het geheugen, ook omdat er toen al televisie was. Bovendien heeft de wereld sinds Gandhi andere, minder geweldloze helden uit de Derde Wereld, zoals bijvoorbeeld Che Guevara, gekend. Natuurlijk heeft de film wel de vredesbeweging van de laatste jaren mee, die hoe dan ook in belangrijke mate door de ideeën van Gandhi beïnvloed is. In dit opzicht is Gandhi zeker een inspirerende film: de tocht naar zee om zout te winnen, spreekt zeer tot de verbeelding en ook verder laat de film zien dat er op een geweldloze manier veel bereikt kan worden.


    Romantisering

Zoals gezegd is Gandhi een mooie film. Te mooi, kan daaraan toevoegd worden. In veel opzichten geeft de film een Hollywood-achtige romantisering van de werkelijkheid. Wanneer Gandhi door India reist, zou dat een goede gelegenheid zijn om het 'echte' India te laten zien. De werkelijke ellende van de bevolking wordt echter in de film nauwelijks getoond. Weliswaar is er de oude man, die vertelt hoe slecht zijn volk het heeft, maar veel meer dan een gestileerd plaatje levert deze scène niet op. Nog een voorbeeld. Het is natuurlijk heel leuk dat de hoofdrolspeler Ben Kingsley zo sprekend op Gandhi lijkt maar de hoofdrol door een hoog-Engels sprekende Engelsman te laten spelen is on-Indiaas en Gandhi zelf zou dit nooit geaksepteerd hebben. Ook de verhouding tussen Gandhi en Nehru wordt in de film geïdealiseerd weergegeven. De indruk wordt gewekt dat Nehru in alle opzichten een trouw navolger van Gandhi was, terwijl toch bekend is dat hij bijvoorbeeld veel pragmatischer en

Ben Kingsley als Mahatma Gandhi
minder principieel geweldloos was. Hinderlijk is ook het aantal westerse sterren dat de film bevolkt. De historische figuren zullen best een rol gespeeld hebben, maar de ruimte die ze in de film krijgen heeft waarschijnlijk meer met kommerciële overwegingen te maken. Een gevolg van het feit dat er in de film alleen Engels wordt gesproken, is dat er totaal geen aandacht besteed wordt aan het taalprobleem, dat vooral in de tijd voor de onafhankelijkheid in India sterk speelde.


    Heilige

Het beeld van Gandhi wordt in de film gelukkig regelmatig gerelativeerd. Een van de leukste opmerkingen is wel die van de dominee, wanneer deze Gandhi voor het eerst in zijn lendedoek ziet: "Ik ben veel te bescheiden om me zo te kleden." Toch komt Gandhi als een soort heilige naar voren. Op zich is daar niet zoveel tegen: de film is tenslotte een huldebetoon aan een groot mens. Enige nuancering behoeft echter wel de indruk dat Gandhi de bapu (vader) van het hele Indiase volk was. In de film is geen enkele plaats voor de tientallen miljoenen boeren, arbeiders en jonge aktivisten die arrestaties en martelingen hebben getrotseerd in hun verzet tegen de Britse overheersers. Zij dienen slechts als figuranten die Gandhi met een vingerknip kan beheersen. Grote groepen paria's onder leiding van Dr. Ambedkar hebben zich altijd verzet tegen Gandhi's halfslachtige houding ten opzichte van het kastestelsel. Gandhi noemde de paria's wel "kinderen van God" maar verwierp het kastestelsel als zodanig niet. Ambedkar, wiens invloed in de onafhankelijkheidsstrijd ook erg groot is geweest, zag het kastestelsel als dé hindernis in de integratie en emancipatie van de kastelozen. Ambedkar's (historisch juister gebleken) visie op de Indiase samenleving is door Gandhi soms getorpedeerd op een wijze die weinig meer had te maken met de lotsverbetering van de armsten. Tenslotte krijgt ook de positie van de grote moslimleider Jinnah niet de aandacht welke die verdient. Niet voor niets wordt de film door vele progressieve moslims en door 'Dalits' (paria's) geschiedsvervalsing aangewreven.
Zoals bekend heeft Gandhi bepaalde groepen (bijvoorbeeld vrouwen uit de lagere kasten) nooit kunnen bereiken. Toch doet de film Gandhi tekort door totaal geen aandacht te schenken aan het belang dat hij hechtte aan de gelijke positie van de vrouwen haar ekonomische onafhankelijkheid. Hij wist hiermee veel vrouwen (weliswaar uit de hogere kasten) te mobiliseren voor de onafhankelijkheidsstrijd.


    Geen geschiedenis

De film Gandhi is bepaald geen film over de geschiedenis van India van vóór de Onafhankelijkheid. Daarvoor komt de kijker te weinig te weten over de wetten die door de Engelsen opgelegd werden (alleen de gedwongen verbouw van bepaalde gewassen komt even ter sprake), over wat de Congresspartij nu precies was en of er bijvoorbeeld nog andere partijen waren, etcetera. In Gandhi wordt eigenlijk alleen de geweldloosheid van Gandhi belicht. Toch wat mager voor zo'n lange film, die bovendien pretendeert edukatieve doeleinden te hebben.

XXX




begin document

tijdschrift India Nu

HOME Landelijke India Werkgroep

Landelijke India Werkgroep - 22 oktober 2012