terug
Uit: India Nieuwsbrief 47 (mrt-apr 1987)




Steeds meer echtscheidingen



Het huwelijk is niet meer zo heilig en een echtscheiding is niet meer zo'n schande tegenwoordig. Steeds meer Indiase mannen en vrouwen staan dagelijks voor het gerechtshof om echtscheiding aan te vragen. Scheiden is een manier geworden om de spanningen van een slecht huwelijk te ontlopen. Tijden veranderen, en vrouwen ook. De laatste tien jaar zijn er ontwikkelingen gaande die een einde maken aan de eeuwenoude institutie van het huwelijk als rotsvaste relatie.

Vroeger waren het alleen de rijke families waarin echtscheiding officieel voorkwam. In arme families ging men wel uit elkaar, maar bleef men officieel gehuwd. Gescheiden en verlaten vrouwen bleven over. In middenklasse-families was echtscheiding een groot taboe. Het was onmogelijk om zonder steun van de eigen familie onafhankelijk te worden. Gescheiden vrouwen werden gestigmatiseerd.
Maar wat te doen als man en vrouw geheel niet met elkaar op kunnen schieten? Het feit dat de ouders het huwelijk arrangeren, garandeert niet dat er in vele huwelijken geen spanningen optreden. Verschillende verwachtingen en verschillende gedragspatronen tussen man en vrouw, de geraadpleegde astrologen ten spijt, kunnen tot botsingen leiden. Tegenwoordig kan echtscheiding een oplossing voor de problemen zijn. In vele middenklasse-families vindt het ontbinden van een huwelijk plaats. Echtscheiding is daar gewoon geworden en er zit zelfs een modern tintje aan.


    Gouden tijd voor advokaten

"Lerar(ess)en, receptionisten, kleine handelaren, ambtenaren, verzekeringsagenten, en, natuurlijk, huisvrouwen, vullen de gerechtshoven. Zij komen uit hun slaapkamers, keukens en onder hun schoonmoeders duim vandaan." Dit zegt Bayeshri Parikh, één van de twee juristen die huwelijks- en echtscheidingszaken regelen aan het gerechtshof in Bombay. "De meeste echtscheidingsgevallen komen uit de inkomensklasse van 800-1500 Rs. per maand. Dit patroon is de laatste tien jaar sterk opgekomen."
Hoewel het niet de echtscheidingscijfers benadert die wij kennen, neemt echtscheiding in India steeds grotere omvang aan. In Delhi worden iedere dag 25 echtscheidingszaken geregeld. Ieder district heeft er een eigen gerechtshof voor echtscheiding. In Bombay is het aantal zaken sinds 1977 verdubbeld. Kerala, de deelstaat waar men in vele dingen vooraan loopt, doet dat nu ook weer. En zelfs Madras, bekend als een conservatief bastion, moet eraan geloven. Dit jaar werden er 8000 gevallen geregistreerd.
Een voorbeeld is Sundara, dienstmeisje in een flat op de Marine Drive in Bombay. Zij ging naar het gerechtshof om haar huwelijk met een bijna geheel blinde echtgenoot die in het dorp Ratnagiri woont, te ontbinden. Sundara wilde een gelegaliseerde echtscheiding, omdat zij vreesde dat de panchayat haar zou dwingen om in Ratnagiri te blijven om voor haar echtgenoot en zijn moeder te zorgen. "Ik zou het niet gewild hebben als hij niet zo wreed geweest zou zijn", vertelt Sundara. "Hij en zijn moeder gaven mij niets te eten, kochten nooit kleding voor mij en hij dronk en sloeg me." Anusuya Dutt, één van Bombays vooraanstaande advocaten voor echtscheidingszaken, nam het voor haar op. Hij zorgde ervoor dat zij de status van gescheiden vrouw kreeg.
Als logisch gevolg is het nu een gouden tijd voor advocaten. In Madhya Pradesh waren niet minder dan 12000 verzoeken voor juridische bijstand. Delhi heeft 2000 lopende zaken. Bombay blijft daar niet ver bij achter. Voorheen waren de processen over grondeigendom die pachters en landeigenaars aanspanden, de lucratiefste zaken voor de advocaten. Nu houden echtscheidingsgevallen de advocatuur draaiende. Usha Mehru, advocate in Delhi, had in 1965 1 à 2 echtscheidingszaken te behandelen, in 1970 deed zij er 20, en in 1980 100 gevallen. Sindsdien is het aantal alleen maar toegenomen. Ook andere advocaten vertellen een dergelijk verhaal. De ommekeer voor echtscheiding kwam eigenlijk in 1976, toen er in de Hindu Marriage Act regels kwamen die de echtscheidingsprocedure eenvoudiger maakten. Echtscheiding kon dan nog wel niet op staande voet gebeuren, maar de tijd was aanzienlijk bekort.
Een belangrijke graadmeter voor waarden en normen in de samenleving zijn de huwelijksadvertenties. Tot voor enige jaren zag je voornamelijk advertenties van lieve huiselijke vrouwen, maagd, erg goed in koken en andere huishoudelijke aktiviteiten, lichte huid. Tegenwoordig durven gescheiden mensen, ook vrouwen, openlijk uit te komen voor hun huwelijkse staat, 'legally divorced' staat er dan in de advertentie.


    Liever een gescheiden dan een verbrande dochter

Maar waarom lopen zoveel meer huwelijken tegenwoordig uit op een echtscheiding? Een belangrijke reden is gelegen in het afnemende stigma van een scheiding. Het is niet langer een feit dat erger is dan de dood. Het is zelfs zo dat het een mogelijkheid geeft om die dood te ontlopen. Het aantal bruidsschatmoorden en bruidverbrandingen, en met name de enorme publiciteit daaromheen, hebben veel ouders ervan overtuigd dat een gescheiden dochter minder erg is dan een vermoorde dochter. Natuurlijk zijn er vele redenen om te scheiden, maar er ligt een verband tussen het toenemend aantal echtscheidingen en de duizelingwekkende eisen met betrekking tot de bruidsschat. Bij het aangaan van een huwelijk betalen de ouders van de bruid een, vaak niet geringe, bruidsschat in de vorm van geld en sieraden aan de familie van de bruidegom. Dit is een oud gebruik, dat vroeger vooral in rijke families voorkwam. De laatste jaren wordt het echter door bijna alle families in de praktijk gebracht. Daarbij blijft het vaak niet bij een eenmalige kwestie. Wanneer de ouders van de bruid de beloften niet snel nakomen, blijft de familie van de bruidegom aandringen en zelfs meer luxe consumptiegoederen eisen. Sita Devi, sociaal werkster, noemt het hebzucht. "De kleurentelevisie is een probleem voor vrouwen geworden en de koelkast een bedreiging", zegt zij. "Als ouders hun dochters dergelijke dingen niet kunnen geven, is het leven van hun dochters geruïneerd. De schoonfamilie maakt haar het leven zuur en ontneemt de vrouw in het ergste geval zelfs het leven. Een ongeluk met kerosine in de keuken zit in een klein hoekje. Ouders stoppen ermee om hun dochters te dwingen bij hun schoonfamilie te blijven, omdat zij zelfmoord of moord vrezen en daarbij ook hun eigen schuld inzien."
Huwelijken veranderen en vrouwen veranderen. De lang-lijdende vrouw die stil en gelaten de ene onwaardigheid op de andere over zich laat komen, is nog steeds een veel voorkomend beeld in de Indiase film. De werkelijkheid is echter anders. "De man heeft zijn goddelijke rechten verloren, hij kan niet meer doen wat ie wil. Mijn echtgenoot zal als een God voor mij en mijn familie moeten zijn, en niet andersom", zegt Nirmala, die zelf opgegroeid is in een conservatieve familie, maar die desondanks uit haar huwelijk is gestapt, dat vier jaar geduurd heeft. Ze kon het niet langer verdragen om door haar echtgenoot geslagen te worden.
Volgens Parbeen Garewal van de vrouwengroep Saheli in New Delhi, is ook fysiek geweld een belangrijke reden om een echtscheiding aan te vragen. Vrouwen staan niet langer tolerant tegenover fysieke en mentale wreedheid binnen het huwelijk.
Natuurlijk speelt ook mee dat steeds meer vrouwen onderwijs genieten en dat de media inspelen op bewustwording van vrouwen. Vroeger waren het alleen mannen die gebruikmaakten van de juridische wegen, vandaag de dag zijn er ook veel vrouwen die de echtscheidingspapieren invullen. Wat dat betreft is er een belangrijke verandering gaande. Vroeger aarzelden vrouwen alleen al om de trappen van het gerechtshof te betreden. Tegenwoordig, waar dan ook, komen vrouwen zelf uit de beslotenheid van hun huizen, en durven in de gerechtszaal vrij en frank te spreken. Was een aantal jaren geleden het onderwerp echtscheiding nog geheel taboe in de meeste families, tegenwoordig wordt er openlijk over gesproken. Er is altijd wel iemand in de nabije familie of op het werk die gescheiden is. "Echtscheiding was iets dat ik me in de wildste dromen niet voor kon stellen", zei Ramesh, technisch tekenaar bij de overheid. "Niemand in mijn familie kende iemand die gescheiden was. Maar mijn huwelijk was zo ontzettend slecht geworden, dat ik wel moest. En vandaag hebben zelfs mijn ouders het geaccepteerd."

De toenemende onafhankelijkheid van vrouwen in alle lagen van de samenleving en de mogelijkheid om gewoon uit een slecht huwelijk te stappen, is direct gerelateerd aan het aantal vrouwen dat buitenshuis werkt. Een vrouw heeft geleerd dat zij gelijke rechten heeft, ze is zich bewust van haar eigen identiteit en heeft haar leven in eigen handen: ze verdient geld en kan een huishouden onderhouden. Daarin is zij soms zelfs veel geschikter dan haar echtgenoot.
Juist de huwelijken waarin man en vrouw beiden geld verdienen, blijken stuk te lopen. Het geld dat de vrouw binnenbrengt, is in vele families een bron van spanning. In veel middenklasse-families is het de schoonmoeder, al dan niet de echtgenoot zelf, die het gehele salaris van de vrouw opeist. Renu, telefoniste in Jaipur, moest bijvoorbeeld haar gehele salaris aan haar schoonmoeder geven. Deze gaf haar dan iedere dag 2 Rs. voor de bus.
Prabha, bibliothecaresse in Ahmedabad, scheidde van haar echtgenoot na 14 jaar. "Als ik mijn hele salaris moet spenderen om mijn schoonfamilie te onderhouden, kan ik net zo goed naar huis gaan en voor mijn eigen ouders zorgen", zegt zij.

Daarnaast is er het dilemma waarmee mannen geen raad weten, hun vrouw als inkomensbron of hun vrouw als bezit. Tenslotte is er de jaloezie. Mannen worden onzeker van het feit dat hun vrouw geld verdient en twijfelen in extreme mate aan de trouwheid van hun echtgenote. Radha, typiste in een klein bedrijf in Delhi, scheidde van haar echtgenoot, vertegenwoordiger, nu drie jaar geleden. In het begin wilde hij dat zij zou gaan werken om extra inkomen te hebben. Maar al snel werd hij ontzettend jaloers, op het gekke af. "Hij werd zelfs jaloers op de bediende. Als hij terugkwam van een toer, dan vroeg hij waarom er twee afdrukken op het hoofdkussen waren. Iedere dag belde hij 4 à 5 keer naar het kantoor om te kijken of ik er wel was. Eén maal nam hij mij na een dienstreis zelfs mee naar de dokter om te laten kontroleren of ik niet met een andere man had geslapen."
Het leven in de steden, in het bijzonder de miljoenensteden, is ontzettend zwaar en onzeker geworden. Daarnaast maken alcoholisme, en tot op zekere hoogte ook ander drugs, de spanningen in huwelijken alleen maar groter. Daarbij speelt de te kleine behuizing ook een rol. Op sexueel gebied blijken veel stellen heel ontevreden te zijn, terwijl de verwachtingen daaromtrent, mede door de media, steeds hoger worden. Ook dan blijkt in veel gevallen alleen echtscheiding een uitkomst te zijn.
In de tussentijd gaat de strijd tussen schoonmoeder en schoondochter door. In de meeste delen van India bestaat een sterke relatie tussen moeder en zoon. Daardoor trekken de schoonmoeders meestal aan het langste eind. Maar als schoonmoeders niet veranderen, dan doen schoondochters het wel. De nieuwe bruid is iets assertiever en wil geen schoonmoeder meer als huwelijkskado. Ze wil haar eigen rechten en niet meer alleen de geïnternaliseerde plicht om te houden van, te eren en te gehoorzamen aan zowel echtgenoot als schoonmoeder.
Paren die niet bij de familie wonen, hebben hun eigen problemen. Maar al te vaak hangen die samen met rolkonflikten. Voor een werkende vrouw in de grote stad is het bijna onmogelijk geworden om huishoudelijke taken, die nog steeds zeer tijdrovend zijn, te kombineren met het werk. De mannen zijn in het algemeen totaal niet geneigd om enige verantwoordelijkheid voor het huishouden te delen, terwijl zij hun chapatis wel warm en vers willen eten.


    Echtscheiding, gewoon doen?

Ondanks het feit dat een huwelijk erg slecht kan zijn, is voor veel mensen echtscheiding nog steeds een ondenkbaar perspektief. Veel vrouwen gaan liever duizend maal dood dan dat zij willen scheiden. Zij zijn bang om ekonomisch en sociaal kompleet geïsoleerd te geraken. Een angst die in het huidige India nog steeds gegrond is.
De gescheiden vrouw is altijd fout geweest. Een vrouw die in laatste instantie alleen echtscheiding nog maar als oplossing ziet, staat een lang gevecht met familie en omgeving te wachten. Zo was het voor Kamanti ontzettend moeilijk. Tien jaar geleden liep ze weg en trouwde tegen de wil van haar ouders in. Haar familie, hogere middenklasse en conservatief, verbrak elk kontakt met haar. En naar hen moet zij terugkeren, zonder een cent, met twee kinderen en zonder enige eigenwaarde. Zij zelf zegt: "Mijn eerste probleem was mijn familie. Zij schaamden zich voor mij. Ik werd tweederangs burger in het huis van mijn ouders. Ik moest wel voor mezelf opkomen. Uiteindelijk kregen zij respect voor mijn onafhankelijke aard, ik wilde geen last zijn, noch financieel, noch emotioneel. Daarna kwam de omgeving. Wat mannen betreft was het verschrikkelijk. Een weduwe of een gescheiden vrouw is gewoon een hoer. Als honden zwermen ze om je heen. Maar vrouwen zijn mogelijk nog erger. Hun haren rijzen te berge als je met hun echtgenoot spreekt. Spoedig waren mijn beste vriendinnen koel en afstandelijk tegen mij."

Leela, 34 jaar oud, dacht dat ze een lang en gelukkig huwelijk zou hebben. Toch is ze na 3 jaar gescheiden. "Het uiteenvallen van een huwelijk is net zo erg als doodgaan. Het is wel niet de dood van de partner, maar het is de dood van een huwelijk en daar moet je om rouwen. Na mijn echtscheiding zijn mijn moeder en ik in een stad gaan wonen waar niemand ons kende. Maar steeds weer spookt dezelfde vraag door mijn hoofd. Zullen mijn twee zusters ooit nog trouwen? Bij echtscheiding heb je niet alleen met jezelf te maken. De hele familie wordt met schande bejegend."
Ook voor een man kan het leven na een echtscheiding heel traumatisch zijn, hoewel zijn huwelijkse staat niet op zijn voorhoofd valt af te lezen. Voor een man is het eenvoudiger om te hertrouwen. Toch is het leven na een echtscheiding ook voor hem bepaald geen pretje. Veel mannen moeten voor de kinderen zorgen. Niet gemakkelijk voor een man die tot dan toe altijd is verzorgd door zijn moeder en zijn vrouw. Naresh, 40 jaar, scheidde 3 jaar geleden. Zijn vrouw was verliefd geworden op een andere man en liet hem achter met de twee kinderen. Hij is er nog steeds bitter onder. "Sociaal gezien bekijkt men mij nog steeds met wantrouwen. Vrienden die ons voorheen als stel uitnodigden, weten nu niet meer wat ze moeten doen. Ik word als een gescheiden en niet als een alleenstaande man gezien, en daar is iets mis mee. Voor vrouwen is het gemakkelijker om aan een nieuw leven te wennen. Zij zijn taaier. Een man verliest alle zelfvertrouwen. Natuurlijk voel ik me ook alleen. Ik probeer 's avonds zo laat mogelijk thuis te komen en zorg ervoor dat ik lange reistijden maak. Het is bepaald niet gemakkelijk om een alleenstaande vader te zijn. In de weekenden gaan mijn zonen naar hun moeder. Zij overlaadt hen met pakjes, terwijl ik me uitsloof om hen wat discipline bij te brengen."
Mohan werd drie jaar gelden verlaten door zijn vrouw, omdat zij niet wilde samenwonen met zijn familie. "Ik voel me een idioot als ik naar een feestje ga. Ik denk dat de mensen anders naar mij kijken. Nu gaan ze me uit de weg. Ik voel me als een onaanraakbare, een voorbijganger. Ik heb een hond, maar dat is niet genoeg. Er is ook een grote afstand tussen mij en de kinderen gekomen. Ze respecteren me niet meer. Hun moeder heeft ze tegen me opgezet. Ze gedragen zich ontzettend vervelend en ik weet niet meer wat ik tegen hen moet zeggen. Vandaag aan de dag is alles afschuwelijk. Ik voel me heel eenzaam, maar ben bang om te hertrouwen.
Zo het voor de ouders al een ontzettend probleem is om hun leven weer op een rijtje te krijgen, wat te denken van de kinderen die er niet eens zelf voor hebben gekozen? De meeste kinderen van gescheiden ouders leiden een volleybal-bestaan. Ze worden van de ene kant naar de andere kant gegooid, zonder vangnet voor hun gevoelens. Nachtmerries, slechtere schoolprestaties zijn heel gewoon. Als mensen vragen waar haar vader is, antwoordt mijn dochtertje altijd: 'die is in Calcutta'. Het woord echtscheiding gebruikt zij nooit."

Sociaal gezien zijn de problemen nog steeds immens groot. Problemen die ook samenhangen met het feit dat het recht op ,alimentatie zo ontzettend slecht geregeld is. Veel vrouwen zoeken daarom zelf een bron van inkomsten. Steeds meer vrouwen gaan alleen verder en laten de zorg voor de kinderen achter zich. "Wat voor toekomst is er voor een jonge vrouw weggelegd met twee of drie kinderen. Waarom zou ze geen nieuw begin kunnen maken?", aldus een vooraanstaand advocaat in Delhi. Toch is het nauwelijks een vrije keus te noemen; de meeste vrouwen worden door de omstandigheden gedwongen om hun kinderen te verlaten. Zij kunnen gewoonweg nergens naar toe. Vrouwenpensions nemen geen kinderen op. Familieleden behandelen de vrouwen vaak al slecht, laat staan de kinderen. Waarom je kind dat aandoen?
Het stigma van een echtscheiding is aan het vervagen, maar van een 'happy ending' is geen sprake. In een land als India is het niet iets wat je als individu beslist. Het heeft konsekwenties voor de gehele familie, waarmee terdege rekening moet worden gehouden. 'Gewoon doen' is er lang niet bij.

XXX




begin document

tijdschrift India Nu

HOME Landelijke India Werkgroep

Landelijke India Werkgroep - 15 februari 2010