terug
Uit: India Nu 141 (jan-feb 2003)



Bhopal: achttien jaar later

Jhadoo maro Dow ko:
Sla Dow met een bezem


In 1984 vond in Bhopal de grootste industriële ramp ooit plaats. Slachtoffers van de gasramp vechten nog altijd voor hun rechten. Zeker 150.000 mensen hebben ernstige gezondheidsklachten, grond en water in de stad zijn ernstig vervuild en nog bijna elke dag sterft er iemand aan de gevolgen van de ramp. Slechts een deel van de slachtoffers heeft enige geldelijke compensatie ontvangen. De schuldigen lopen vrij rond en weigeren hun verantwoordelijkheid te nemen.

In de nacht van 2 op 3 december 1984, achttien jaar geleden, ontsnapte een wolk zeer giftig gas (o.a. methylisocyanaat) uit de pesticidenfabriek van Union Carbide in Bhopal, India. Naar schatting 200.000 tot 500.000 mensen bevonden zich binnen bereik van de gifwolk. Het gas verspreidde zich over een gebied van anderhalve vierkante kilometer en vergiftigde grond en water. De bevolking van Bhopal lijdt nog iedere dag onder deze ramp. Een delegatie uit Bhopal bezocht in november Nederland en andere Europese landen om aandacht te vragen voor het lot van de slachtoffers en om gerechtigheid te eisen. Bij verschillende vestigingen van Dow Chemicals, het bedrijf dat Union Carbide inmiddels heeft overgenomen, hebben ze hun eisen op tafel gelegd.

Ganesh Nochur, Rashida Bee, en dr. Mohammed Ali Qaiser in Amsterdam (foto: xxx)
In Amsterdam vertelden mevrouw Rashida Bee, voorzitter van een vereniging van slachtoffers, dokter Mohammed Ali Qaiser en Ganesh Nochur van Greenpeace India, over hun ervaringen en de gevolgen van de ramp voor Bhopal.


3 december 1984

Die ochtend, 3 december 1984, werden de mensen in Bhopal happend naar adem wakker, hoestend en met brandende ogen. Rashida Bee: 'Iemand deed de deur open en we roken het giftige gas. We zijn het huis uitgegaan en renden tot we niet meer konden.' In de eerste drie dagen stierven achtduizend mensen, inmiddels staat het dodental op 20.000. Maar misschien zijn de minstens 150.000 mensen die chronisch ziek zijn geworden door het inademen van het gas nog wel slechter af. Rashida Bee verloor die nacht zes familieleden. Zij is voorzitter van de Gas Peedit Mahila Stationery Karmachari Sangh en vecht voor de rechten van de slachtoffers. Ze meent: 'De overlevenden zijn de ongelukkigen, de doden de gelukkigen.' De Indiase regering en de deelstaatregering deden niet veel voor de slachtoffers. Bee: 'De lichamen, sommige nog levend, werden op een hoop aan de kant gegooid.'

Dokter Mohammed Ali Qaiser werkt in de Sambhavna Trust Clinic in de sloppenwijken van Bhopal. Ongeveer 50.000 mensen maken gebruik van de faciliteiten van de kliniek. Nog steeds hebben veel mensen klachten die gerelateerd zijn aan de ramp, bijvoorbeeld luchtwegproblemen als bronchitis en chronische longziekten of oogklachten. Vaak maakt dit hen blijvend afhankelijk van medicijnen. Vrouwen hebben menstruele problemen, soms ernstige bloedingen, krijgen miskramen of baren misvormde kinderen. Ook psychosociale klachten komen veel voor, zoals depressie en angst. Een groot deel van deze vrouwen kan niet werken, en heeft daarom geen inkomen. Ook het vinden van een echtgenoot is voor deze groep een groot probleem. Dr. Qaiser: 'Wie wil nu trouwen met een vrouw die misschien geen of alleen misvormde kinderen kan krijgen?' Nog steeds is de precieze samenstelling van het ontsnapte gas niet bekend, nog steeds is onduidelijk wat de beste behandelingen en medicijnen zijn. Union Carbide wil de gegevens niet vrijgeven. Informatie uit eigen onderzoek beschouwt het bedrijf als bedrijfsgeheim.


Chemicaliën

In 1999 is door Greenpeace en groepen uit Bhopal onderzoek gedaan naar het fabrieksterrein. Op het terrein van de voormalige Union Carbide-fabriek blijkt veel materiaal te zijn achtergebleven. Daaronder vijfhonderd verschillende chemische stoffen die niet veilig zijn opgeslagen. Deze chemicaliën hebben de grond en het grondwater vervuild en zijn inmiddels in het drinkwater van de mensen terechtgekomen. De giftige stoffen zijn in hoge concentratie aangetroffen in de moedermelk van vrouwen in de omgeving van het fabrieksterrein. Door het vervuilde drinkwater ontstaan nu nieuwe ziektegevallen: veel maag- en darmproblemen, diarree, overgeven, bloedarmoede. De slachtoffers zijn gevoelig voor infectieziekten en hun immuunsysteem is aangetast. Uit onderzoek is gebleken dat het aantal kankergevallen is toegenomen, vooral borstkanker bij vrouwen en longkanker. Verder wijst het onderzoek uit dat tuberculose vier keer zo vaak voor komt als elders.


Aanklacht

In 1987 zijn Union Carbide en haar toenmalig directeur Warren Anderson door het Indiase gerechtshof in staat van beschuldiging gesteld. De aanklacht luidde: dood door schuld en het toebrengen van ernstig letsel. In 1992 werd een arrestatiebevel uitgevaardigd voor Anderson. Sinds die tijd is hij op de vlucht voor de Indiase justitie. In 1989 heeft de Indiase overheid met Union Carbide een schikking getroffen van 470 miljoen Amerikaanse dollar - zonder dat de slachtoffers daar op enige wijze bij betrokken waren. De schikking was voor alle letsel als gevolg van de gasramp. Slachtoffers kregen 370 tot 533 dollar per persoon uitgekeerd. Nog lang niet alle geld heeft de overlevenden bereikt. Bij de schikking hoorde ook dat de Indiase regering de aanklachten tegen Union Carbide en Warren Anderson zou intrekken, maar in 1991 bepaalde het Hooggerechtshof in India dat dit deel van de overeenkomst onrechtmatig was. Daarop zijn de aanklachten opnieuw ingediend.
In 1999 is in de Verenigde Staten opnieuw een aanklacht ingediend tegen Union Carbide en Anderson. Ditmaal omdat de milieugevolgen niet in de eerdere schikking waren meegenomen. Het gerechtshof in India heeft deze aanklachten overgenomen en Union Carbide en Warren Anderson aansprakelijk gesteld voor de vervuiling van de grond en het grondwater rond het fabrieksterrein, evenals de gezondheidsproblemen die daardoor zijn ontstaan.


Interne stukken

De rechtbank in de Verenigde Staten heeft Union Carbide gedwongen interne stukken vrij te geven. Uit deze stukken blijkt duidelijk dat Union Carbide in Amerika - in schril contrast met eerdere ontkenningen - wel degelijk verantwoordelijk was voor het ontwerp van de fabriek en de veiligheidsmaatregelen van de vestiging in India, en dus verantwoordelijk voor de ramp.

In juni 2002 maakte het Indiase gerechtshof, onder druk van Amerika, bekend van plan te zijn de aanklachten tegen Anderson te verlagen. Dat zou betekenen dat de voormalig directeur niet meer zou kunnen worden uitgeleverd aan India. Van 29 juni tot en met 17 juli hield een aantal mensen uit Bhopal, waaronder Rashida Bee, een hongerstaking voor het gebouw van het gerechtshof in New Delhi. Mensen over de hele wereld namen de hongerstaking over. In juli kwam de uitspraak van het hof: de aanklacht werd niet versoepeld. Momenteel wordt druk uitgeoefend op de Indiase regering om snel om uitlevering te vragen.

Union Carbide is in 2001 overgenomen door Dow Chemicals. Dow heeft daarmee ook alle verplichtingen van Union Carbide overgenomen. In een zaak in de Verenigde Staten, een asbestzaak in Texas, heeft Dow wel alles netjes afgehandeld. Inzake Bhopal heeft Dow echter niets gedaan. Dow weigert elke verantwoordelijkheid, voor het bedrijf is de zaak afgehandeld met de schikking. Je reinste discriminatie, stelt Ganesh Nochur.


Bezems

In India staat de jhadoo, een bezem, symbool voor de kracht van vrouwen. Met een bezem geslagen worden, is een ernstige belediging. De vrouwen van Bhopal zijn de actie Jhadoo maro Dow ko ('sla Dow met een bezem') begonnen. Zij hebben opgeroepen gebruikte bezems aan Dow te geven met de eis dat het bedrijf het fabrieksterrein opruimt en schoonmaakt. Zo niet wordt Dow India 'uitgeslagen'.
In oktober boden zij, tijdens een belangrijke lunch in Houston, de directeur van Dow Chemicals, Michael Parker, een jhadoo aan. Hij weigerde de bezem aan te nemen.

Rashida Bee en Mohammed Ali Qaiser zijn met Ganesh Nochur bij meerdere vestigingen van Dow in Europa geweest. Ook in Zwitserland. In het plaatsje Horgen, bij Zürich, is het Europese hoofdkwartier van Dow Chemical gevestigd. De delegatie uit India had, samen met twee mensen van Greenpeace Zwitserland, vooraf een afspraak gemaakt met Respini, de directeur van Dow Europe. Maar toen ze zich bij de poort meldden, kregen ze te horen dat de directeur niet aanwezig was. 'Wij wachten wel', zeiden ze. Maar nee, dat kon niet. De directeur was in het buitenland en kwam pas over een paar dagen terug. Wij Iwachten wel tot hij komt.' Maar nee, ook dat mocht niet. 'Toen hebben we buiten voor de poort gekampeerd', vertelt Ganesh Nochur, 'Dow stuurde de politie op ons af. Die vertelde ons dat we door aan de overkant van de straat te gaan zitten, niet meer op het terrein van Dow zouden zijn. Ze konden ons dan niet meer wegjagen. Daar hebben we dus zitten wachten.' Uiteindelijk hebben ze toch een ontmoeting gehad met Respini, hem hun eisen uitgelegd en een jhadoo aangeboden. Rashida Bee: 'Hij deinsde terug en liep de kamer uit.' Ze hebben de bezem toen maar op de tafel gelegd.


Achttien jaar later

Aan de vooravond van de herdenking van de ramp hebben vertegenwoordigers van de slachtoffers en van Greenpeace in Mumbai vierduizend jhadoos en monsters van het vervuilde water en de vervuilde grond aangeboden aan Anand Vohra, financieel directeur van Dow India. Hij heeft de bezems en monsters in ontvangst genomen en toegezegd het te zullen bespreken met 'hogere autoriteiten' binnen Dow en hen aan te bevelen actie te ondernemen.
Op 3 december 2002 is de Bhopal-ramp over de hele wereld herdacht. In Bhopal zelf werd een multireligieuze gebedsbijeenkomst gehouden op het fabrieksterrein. Dr. Bhai Mahavir en andere mensen uit de deelstaatregering waren hierbij aanwezig. Elders vonden meer gebedsbijeenkomsten plaats. Evenals demonstraties, waarbij afbeeldingen van Warren Anderson werden verbrand. Ook in Nederland is geprotesteerd. Bij de vestiging van Dow in Terneuzen is een kopie van het monument in Bhopal neergezet. Op de markt werden foto's uit Bhopal getoond in een rijdende tentoonstellingswagen. De leiding van Dow Terneuzen weigerde in het openbaar met de delegatie van overlevenden uit Bhopal te praten.

Overlevenden en Greenpeace eisen dat:

  • Dow verantwoordelijkheid neemt voor de voortdurende, lange termijn-gezondheidsproblemen en de (medisch relevante) informatie over de samenstelling van het giftige gas vrijgeeft.
  • Dow verantwoordelijkheid neemt voor het verlies van inkomen en mogelijkheden creëert voor werk of inkomenssteun voor hen die niet meer kunnen werken.
  • Dow vervuilde grond en grondwater in en rond het fabrieksterrein opruimt.
  • Dow zorgt dat de verantwoordelijken, Union Carbide en Warren Anderson, voor de Indiase rechter verschijnen.
Voorlopig is de strijd voor gerechtigheid voor de slachtoffers van de gasramp in Bhopal nog niet gestreden.
xxx

Zie ook: www.bhopal.net, www.bhopal.org, www.corpwatchindia.orgen www.greenpeace.org.
Discussielijst: remember-bhopal@lists.essential.org.


terug
begin document
HOME Landelijke India Werkgroep
tijdschrift INDIA NU
Landelijke India Werkgroep - 13 maart 2003