In Mukti Ashram, een opvangkamp voor werkende kinderen, spelen twaalfjarige jongens gierend van het lachen stoelendans. Hebben ook in India alle kinderen recht op onderwijs? In Nederland zijn de meningen daarover verdeeld. Zo weet VVD-fractievoorzitter Bolkestein zeker dat de welvaart aldaar inzakt wanneer alle kinderen gewoon naar school gaan. De Wereldbank voorspelt echter een groot tekort aan geschoolde krachten als het alfabetiseringspercentage zo laag blijft. De gemiddelde Indiër is niet geïnteresseerd in zaken als kinderarbeid, velen hebben zelf kinderen in dienst.
Wij ontmoetten de uitzonderingen in Delhi, Bombay en Hyderabad: idealisten die grote groepen mensen op de been kregen. Zoals de bruisende zakenman die computers in de scholen wil: "We kunnen niet langer lijdzaam afwachten zoals Gandhi deed." Of Shantha Sinha, politicoloog en leider van de MV Foundation: "Dit is een democratie, het is mogelijk om daarin iets te veranderen."

Suman, de onvermoeibare leidster van een opvangkamp voor werkende kinderen.

"Wanneer jullie met gekomen waren, had dit proces twee jaar langer geduurd." Ongelovige blikken: we zijn maar een eenvoudige delegatie uit zo'n petieterig landje als Nederland, een dwerg op bezoek bij een reus. Shantha Sinha meent het. De voorzitter van de MV Foundation, een organisatie tegen de kinderarbeid in de deelstaat Andhra Pradesh, is een oude bekende. Vorig jaar was ze in Nederland. Nu ontmoeten we elkaar weer om te praten over hun werk en dat van het Onderwijzersforum tegen kinderarbeid. De delegatie, bestaande uit Marten Kircz (bestuurder AOb), Astrid Kaag (FNV) en Gerard Oonk (Landelijke India Werkgroep), sprak in Hyderabad op een conferentie over kinderarbeid en onderwijs. Het gesprek met Shantha Sinha was de afronding van een tiendaagse reis.
"Welk soort onderwijs is volgens jou het beste voor kinderen die altijd hebben moeten werken?" Subodh Bodhisatva kijkt me doordringend aan. "Tja, nou, dat ze leren lezen en schrijven", probeer ik voorzichtig. Fout. "Bij deze kinderen gaat het er vooral om ze meer zelfvertrouwen te geven", doceert hij streng. "Dat gedisciplineerde leren is niets voor ze."
Op onze eerste dag in Delhi zijn we te gast bij een workshop van SACCS (South Asian Coalition on Child Servitude) over de noodzaak van goed onderwijs, dè voorwaarde om kinderen van de straat en uit de fabriek te houden. Delhi (twaalf miljoen inwoners) is een kleurrijke stad met, zoals gebruikelijk in India, veel verwaarloosde gebouwen. Alleen het parlement en de ambassades liggen er verzorgd bij. De smog van het krioelende verkeer is hier het ergst van heel India, een dag rondlopen in Delhi staat gelijk aan het roken van een pakje sigaretten. De vragen waarmee wij naar dit continent met zijn 862 miljoen inwoners vlogen, bleken net zo goed in India te leven. Is het vooral de armoede

Cijfers 'Laat het hoger onderwijs over aan de markt dan kan het primair onderwijs door de staat betaald worden.' Zo luidde het pleidooi van een columnist in India Today (17 november). Kaushik Basu vraagt zich af hoe het mogelijk is dat India altijd vooraan staat bij internationale concoursen op wetenschappelijk gebied, terwijl bijna de helft van de volwassen bevolking analfabeet is. De 230 universiteiten zijn ongeveer de duurste ter wereld, omdat de studenten niet meer dan 25 rupees (fl 1,25) per jaar betalen. De columnist pleit voor een heel andere aanpak. De universiteiten worden overgelaten aan het privé-initiatief; studenten betalen, zoals in Amerika, de kosten. Alle aandacht van de staat moet gaan naar het primair onderwijs. volgens de Wereldbank heeft de Indiase regering in 1990 beloofd dat zij er alles aan zal doen om alle kinderen van goed onderwijs te voorzien. De onderwijsbegroting zou omhooggaan naar zes procent. Er is nog weinig van deze belofte te merken. Volgens de Wereldbank kan het benodigde geld gehaald worden uit belastingverhoging. (GvdM)

die de massale kinderarbeid veroorzaakt, of is ook de afwezigheid van goed onderwijs daar debet aan? Kunnen onderwijsvakbonden iets ondernemen tegen werkende kinderen? Waarom kan India, waar een steeds welvarender middenklasse bestaat, niet zelf voor zijn armen zorgen?
In Mukti Ashram, een opvangkamp voor kinderen die bevrijd zijn door SACCS, begrijp ik wat Bodhisatva met zijn pedagogische aanpak bedoelde. Een voor een vertellen de jongens hun verhaal. De zesjarige Nandu moest als houseboy bij een invloedrijke man in het dorp werken. Hij werd ziek en waagde het een slokje te nemen van de overgebleven melk. Als straf werden zijn handpalmen bewerkt met een gloeiende schroevendraaier. SACCS deed aangifte bij de politie, maar de man is nog steeds niet gearresteerd. Verlegen laat hij zijn handen zien. Hij is de kleinste, de mascotte van de groep, iedereen haalt hem aan. Het opvangkamp, met veel groen en dieren, moet een oase zijn voor de zestig jongens die er drie maanden intern wonen. Voor het eerst mogen deze voormalige kleermakers, houtbewerkers of tapijtknopers spelen en sporten.
Suman, de onvermoeibare leidster van het kamp: "Hun ouders worden bedrogen door landeigenaren en fabrikanten die kinderen ronselen. Ze hebben geen idee wat er zich buiten hun dorp afspeelt, weten niets van de wet." Suman raakte als maatschappelijk werkster betrokken bij het werk van SACCS, een koepel van 400 organisaties die inmiddels al 30.000 kinderen bevrijdde. Ze heeft haar hart verpand aan de kinderen. Suman: "Dit zijn geen gewone kinderen, ze hebben zoveel meegemaakt dat wij in het begin vooral naar hun verhaal luisteren. Wij proberen hen nieuwsgierig te maken, we kijken bijvoorbeeld iedere dag naar de televisie en bespreken met ze wat ze zien."

Wereldopinie
De schattingen over het aantal werkende kinderen in India lopen uiteen van zestig tot 110 miljoen. Zakt het aantal onder druk van de wereldopinie en de acties? Kailash Satyarthi, voorzitter van SACCS, is bang van niet. Hij is net terug uit Oslo waar over dit onderwerp werd gesproken. "De pressie is wel groter geworden, maar de fabrikanten zijn slim. Ze zijn regionaal gaan werken in kleine fabrieken. Dat wordt dan oogluikend toegestaan door de plaatselijke corrupte politici."
Vanuit het hoofdkantoor van SACCS wordt de Global March

Acties De AOb wil actie ondernemen tegen kinderarbeid. Nog dit jaar gebeurt dat door middel van een kaartenactie. Kaarten kunnen worden opgestuurd naar de AOb. Volgend jaar worden zij. aangeboden aan de minister van Onderwijs. In januari start tevens de Global March Against Child Labour. Een wereldwijd evenement, dat in Nederland steun krijgt van FNV en Novib. De Global March komt eind mei in Nederland. De AOb wil scholen benaderen om te zorgen dat ook in Nederland veel leerlingen en onderwijspersoneel meelopen. (GvdM)

georganiseerd, een wereldwijde mars tegen kinderarbeid die in januari in Manilla van start gaat en die in mei ons land aandoet. De altijd in het wit geklede Satyarthi is al jaren bezig om van kinderarbeid een politiek punt te maken. Kinderarbeid is verboden bij de wet, wie is er dan verantwoordelijk voor dat het toch gebeurt? De ouders, de overheid of is het de armoede in het algemeen?
Zakt de Indiase welvaart inderdaad in, zoals Bolkestein onlangs in het blad Onze Wereld zei, als alle kinderen gewoon naar school gaan? Satyarthi, zelf ooit leraar, neemt uitgebreid de tijd voor zijn antwoorden. Naast de multinationals is er de traditionele middenklasse van handelaars, vertelt hij, die gebruikmaken van kinderarbeid. Zij kijken niet verder dan hun eigen belang. "Wanneer er geen kinderen meer zijn, moeten ze werkloze volwassenen in dienst nemen." Lachend: "Wij zijn daar vóór." Hij hekelt de hypocrisie van zijn eigen klasse. Ze voelen zich niet verantwoordelijk voor wat er in hun eigen land gebeurt. Snierend: "Wij zeggen dat we van vrouwen houden, maar intussen mishandelen we ze. Zo gaat het ook met de kinderarbeid." Een journaliste van de Sunday Times bevestigt het beeld dat hij schetst. "De meeste mensen laat het echt koud, ze zijn druk met hun eigen werk, met het opvoeden van de kinderen, soms hebben ze zelf kinderen in dienst. De regering zou alles opzij moeten zetten en dit prioriteit geven, dan kan er wat veranderen."
Van SACCS hadden de landelijke bestuurders van de onderwijsvakbond All India Primary Teachers Federation (AIPTF) nooit gehoord. Een van zijn bestuurders was wel op de workshop van SACCS geweest en maakte daar furore met zijn voorstel om kinderen in dienst te nemen (hij had er zelf drie in dienst) en ze dan onderwijs te geven. De AIPTF is aangesloten bij de internationale onderwijsorganisatie Education International, beide hebben zich tegen kinderarbeid uitgesproken. Ze zijn zich bewust van het grote probleem, al was het alleen maar omdat de door de overheid gefinancierde scholen gesloten moeten worden wegens gebrek aan leerlingen: die werken overdag. Zodra ouders het kunnen betalen, sturen ze hun kind naar een privé-school. Van de overheidsscholen is bekend dat ze slecht van kwaliteit zijn. De bestuurders van de AIPTF weten zeker dat er geen verband bestaat tussen slecht onderwijs en werkende kinderen. De oorzaak van de kinderarbeid ligt bij de ouders, die houden hun kinderen thuis.
Een groep wetenschappers van de universiteit van Delhi denkt daar heel anders over. Zij bezochten dorpen, interviewden ouders en publiceerden de Public Report on Basic Education (Probe). Daarin wordt afgerekend met de veronderstelling dat ongeletterde ouders niet geïnteresseerd zijn in onderwijs voor hun eigen kinderen. Alleen voor meisjes vindt een kleine groep Ieren niet nodig. De Probe-groep noemt het een mythe dat kinderarbeid de belangrijkste reden is om niet naar school te gaan. Vaak is het eerder andersom: kinderen gaan werken omdat er geen onderwijs in de buurt is. Want scholen blijken in veel dorpen voor heel andere zaken dan onderwijs gebruikt te worden: als stal voor de kudde, opslagruimte, politiebureau, winkel of als openbaar toilet. Hoewel onderwijs wettelijk kosteloos is, moeten ouders toch aan boeken en schooluniformen een klein, maar vaak moeilijk op te brengen bedrag uitgeven. Iedere onderwijzer wordt geacht gemiddeld zo'n vijftig leerlingen in zijn klas te hebben. volgens de Probe-groep verklaart dit alles waarom sommige kinderen ook na vijf schooljaren nog niet kunnen lezen en schrijven. Het verklaart tevens het grote aantal drop-outs: kinderen die na deze teleurstellende ervaringen door hun ouders alsnog uit werken worden gestuurd.

Madhav Chavan, een bruisende zakenman boordevol ideeën.

Dozen met computers
"Wij zijn ons ten slotte op de ouders gaan richten in onze pogingen om de kwaliteit te verbeteren. Zij moeten erop wijzen dat er in de grondwet staat dat hun kinderen recht hebben op goed onderwijs." Madhav Chavan, een bruisende man boordevol ideeën, heeft zijn pogingen om met vakbonden of andere gevestigde organisaties samen te werken opgegeven.
In de immense stad Bombay startte Chavan vier jaar geleden het onderwijsproject Pratham. Overal, maar vooral in de armste wijken, werd voorschoolse opvang opgericht. Nu zijn er 1209 centra waar ouders hun kleuters naar toe brengen. Pratham krijgt financiële steun van de gemeente, maar heeft ook de Wereldbank en de Indiase investeringsmaatschappij ICICI achter zich gekregen. De steun uit het bedrijfsleven komt voor Chavan niet uit onverwachte hoek: "ICICI voorspelt dat als het analfabetisme op dit niveau blijft, er binnenkort een groot tekort is aan geschoolde krachten. Dus het is ook hun belang." Om in India beter onderwijs te krijgen zijn onorthodoxe middelen nodig, weet hij. Zijn generatiegenoten die als politici of vakbondsbonzen volgens hem apathisch zijn geworden, heeft hij afgeschreven: zij kunnen die cultuuromslag niet meer maken. Hij gokt nu op jonge mensen die hem al uit de hele wereld steun betuigden via Internet. De politieke beweging moet de regering ertoe brengen om in plaats van de schamele drie procent, zes procent uit te trekken voor de onderwijsbegroting. Chavan: "Dat kan makkelijk wanneer er meer belasting gevraagd wordt van de rijken."

Onderwijzers hebben zelf nieuwe methoden gemaakt.

In zijn kantoor wordt hij omgeven door dozen met computers, gift van het bedrijfsleven. Nu moet hij ze nog de armste scholen in zien te krijgen. Het is zijn poging om de apartheid in het onderwijs ("Een kind op een openbare school weet zeker dat hij geen toekomst heeft") te doorbreken, maar hij stuit daarbij op grote weerstand, ook van de vakbonden. Chavan lijkt de beste man om eens met Bolkestein te gaan praten, hoewel hij wellicht iets te optimistisch is over de toekomst. Vooral wanneer we twee sloppenwijken bezoeken, waar zich in een keet inderdaad een Pratham-schooltje bevindt, zinkt ons de moed een beetje in de schoenen. Chavan is fel: "Wij gaan niet lijdzaam zitten afwachten zoals Gandhi deed, die tijd is voorbij." Hij mist de beweging van onderwijzers die wel in Hyderabad bestaat.

Onder de boom
"The sky is the limit", roept Shantha Sinha als we een paar uur rijden van Hyderabad op het platteland een schooltje bezoeken waar vier klassen onder de bomen les krijgen. De toeloop van leerlingen in de dorpen is het afgelopen jaar zo groot geweest dat de schooltjes het niet aankunnen. Bij mijn bezoek vorig jaar september vertelde een van de leden van het Onderwijzersforum tegen kinderarbeid, BKVV, dat hij alle huizen in zijn dorp afging om de kinderen naar school te krijgen. "En als er geen plek meer is, dan gaan we wel onder de boom zitten", zei hij toen. Daar zitten ze dan, met hun roze uniformpjes, heel romantisch, totdat de moesson uitbreekt.
In een jaar tijd is de MV Foundation uitgegroeid van een organisatie in het district Ranga Reddy tot een beweging die op staatsniveau is doorgedrongen. Zo lanceerde de staat voor ieder district een programma dat 'Terug naar school' is genoemd. De opvangkampen voor werkende kinderen die de MV Foundation ooit introduceerde, moesten ook daar van de grond komen. Vergelijkbaar met deze kampen is de schakelklas voor oudere leerlingen die analfabeet

"Hij sloeg me" "Ik was buiten het dorp aan het spelen met drie andere kinderen. Een man beloofde ons eten en snoep als we met hem meegingen. Het bleek een tapijtfabrikant te zijn. We werden gedwongen om voor hem te werken. Toen we zeiden dat we naar huis wilden mocht het niet." Venkat vertelt met een ernstig gezicht zijn verhaal, hij was zes jaar toen hij gekidnapt werd. "We moesten van 's morgens half zes tot 's avonds laat werken. Loon kregen we niet, nauwelijks eten, spelen mochten we ook niet." Suman, de leidster van het opvangkamp Mukti Ashram, vertaalt wat hij zegt. "Op een nacht droomde ik dat mijn vader dood was. Ik schreeuwde en huilde. De eigenaar van de fabriek die naast ons sliep riep dat ik moest ophouden, hij sloeg me." Venkat laat zijn voorhoofd zien waar nog een groot litteken zit. "Ik smeekte hem of ik naar huis mocht om te kijken of mijn droom klopte, maar het mocht niet." Venkat werd bevrijd omdat zijn moeder SACCS inschakelde. Toen hij thuiskwam, bleek zijn vader inderdaad dood te zijn. Suman: "Hij was heel erg agressief toen hij hier kwam, hij wilde die eigenaar doden. Nu kan hij er wel mee omgaan. We vinden allemaal dat dergelijke mensen gearresteerd moeten worden. Hij wil nu vooral verder leren." (GvdM)

zijn omdat ze in de fabriek of op het land werkten. Vroeger konden deze kinderen niet op de reguliere school terecht, nu zijn er schakelklassen op 127 scholen waarbij 16.000 kinderen betrokken zijn. In het Ranga Reddy district zijn 65 dorpen child labour free verklaard en gaat tachtig procent van de kinderen beneden de acht jaar naar school. De MV Foundation bevrijdde 60.000 kinderen van hun werk en heeft nu 900 onderwijzers in dienst om te voorzien in de toenemende vraag naar onderwijs.
Bij ons bezoek aan een zestal dorpen, waar de ontvangst met vlaggetjes, zang en dans een hoog Beatrix-gehalte heeft, is er steeds speciale aandacht voor de kinderen uit de schakelklas. Trots laten de onderwijzers hun nieuwe zelfgemaakte methoden zien. Volgens Shantha Sinha is het respect van de dorpsbewoners voor onderwijzers veel groter geworden sinds ze zich op deze manier om hun kinderen bekommeren. In ieder dorp wordt erover gepraat. Hoe ze de ouders ervan overtuigden dat de kinderen niet langer mochten werken. Missen ze het loon van de kinderen niet, vragen we. Nee, is steeds het antwoord, ze zijn nu trots dat hun kind kan lezen en schrijven.
Op de conferentie van de MV Foundation en de BKVV, waar zo'n 2000 onderwijzers van overheidsscholen aanwezig zijn, wordt het geduldige veldwerk op politiek niveau uitgebuit. De ministers uit de deelstaatregering zijn het op alle punten met de organisaties eens. Zo vindt een van hen dat het beter is de avondschool (een project van de regering) op te heffen, omdat hiermee het werken van kinderen geaccepteerd wordt. Een ander belooft zijn onderwijsprogram aan te passen. Martin Kircz herinnert als gastspreker aan de tijd dat Nederland zelf nog kinderarbeid kende. Toen dat door het wetje van Van Houten verboden werd, laaiden er dezelfde discussies op als nu in India.

Nederlandse regering
"De Hivos steunt de MV Foundation vooral omdat het een politieke beweging is gericht op deelname aan regulier onderwijs. Wij hebben nooit aparte onderwijsprojecten gesteund omdat dat volgens ons juist een ondermijning van goed onderwijs is." Rajendran Nathan is de Indiase medewerker van Hivos, de ontwikkelingsorganisatie van het Humanistisch verbond. Hij legt de schuld van de armoede en het hoge percentage analfabeten bij de traditionele scheiding in kasten. Het kastenstelsel is officieel verboden, maar Nathan spreekt nog steeds van de boven- en onderkasten. "Wij leven in een verdeelde maatschappij. Niemand interesseerde zich voor de lagere kasten, ook de vakbonden niet. De MV Foundation en de BKVV doorbreken dat, zij doen het werk waar eigenlijk de regering verantwoordelijk voor is." Nathan vindt dat het ontwikkelingsgeld uit Nederland daarom vooral gericht moet zijn op het uitbreiden van het reguliere onderwijs: "Er moet een grotere dwang komen om door belastingheffing de uitgaven voor het onderwijs te verhogen. Nederland kan bijvoorbeeld afspreken dat voor iedere miljoen die het investeert in het onderwijsprogramma, India dat ook doet." In een rapport over kinderarbeid vindt de Nederlandse regering het voorlopig voldoende als alleen de kinderarbeid in de gevaarlijke industrieën wordt verboden. Onmiddellijke uitbanning van alle kinderarbeid is niet realistisch. Kinderen beneden de twaalf jaar mogen in alle gevallen niet werken. Terug in het vliegtuig peinst Gerard Oonk van de Landelijke India Werkgroep dat dit wat halfslachtige standpunt te maken heeft met het feit dat armoede nog steeds als de belangrijkste oorzaak geldt, terwijl het gebrek aan onderwijs niet meetelt. Volgens Oonk stelt de Wereldbank momenteel eisen aan zijn financiële steun aan het land, zo moet India de onderwijsbegroting verhogen naar zes procent. "Nederland zou ook veel meer op die lijn moeten zitten, in plaats van allerlei losse projecten te steunen."
Het Onderwijzersforum tegen kinderarbeid, dat nu zo'n duizend leden telt, wil wel contact houden met de Nederlandse collega's. De kaartenactie valt in de smaak, evenals de deelname aan de Global March. Vooral morele steun en veel belangstelling kunnen ze gebruiken, verder doen ze alles zelf wel.