Wereldwijd zuchten er meer dan een kwart miljard mensen onder de gevolgen van het kastenstelsel. Dit sociale stelsel is nauw gelieerd aan het hindoeïsme. Dalits leven letterlijk aan de rand van de maatschappij: ze mogen het dorp niet in en worden geweerd uit tempels en andere belangrijke publieke plaatsen. De term Dalit is door de mensen zelf gekozen. Het betekent letterlijk "vertrapt, gebroken". (foto Paul van der Stap / Titojoe Documentaries)

Een doorbraak ten goede. Zo betitelen India-kenners de recente aanstelling van twee speciale VN-rapporteurs voor het tegengaan van kastendiscriminatie. Ook ICCO-medewerkster Elske van Gorkum roemt de aandacht van de Verenigde Naties voor de achterstelling van de zogenoemde Dalits, ook wel aangeduid als onaanraakbaren. Maar: 'De strijd is nog niet gestreden.'

Zesendertig jaar is Misala Arjamma en ze maakt al twintig jaar de openbare droge wc's van haar dorp in Zuid-India schoon. En dat doet ze voor niets, Misala behoort immers tot de subkasten van schoonmakers. Andere leden van deze laagste rang binnen het kastenstelsel maken de riolering schoon, of vegen de straten.
Oud worden deze zogenoemde Dalits in de regel niet: gevaar, ziekte en het zware lichamelijke werk leiden vaak tot een vroegtijdige dood. De op grond van een 'betere afkomst' hoger geplaatste burger vindt het allemaal vanzelfsprekend: zo gaat het toch al eeuwen onder het Hindoeïsme, hoezo discriminatie?

Mensenrechtenprobleem
Maar de kritiek neemt toe, steeds meer mensen in zowel de betrokken landen - India, Pakistan, Nepal - als daarbuiten zien de uitbuiting van de Dalits als een mensenrechtenprobleem. Reden voor de mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties om vorige maand twee speciale rapporteurs voor discriminatie op grond van werk en afkomst aan te wijzen.
Veertig jaar lang is het probleem aangedragen, maar tot nu toe durfde niemand India - waar de meeste

Zelfs Gandhi durfde het niet aan en liet het systeem met al zijn discriminatie ongemoeid

van de 260 miljoen Dalits wonen - voor het hoofd te stoten. 'Het is voor het eerst dat een politiek orgaan van de VN zich uitlaat over de onaanraakbaren', aldus Elske van Gorkum, relatiebeheerder op de afdeling Azië binnen ICCO.
Ze noemt de aanstelling een doorbraak, maar geen reden om achterover te gaan leunen. 'De achterstelling verdwijnt hierdoor niet zomaar, de strijd is nog niet gestreden.'

Bewustwording
ICCO voert dan ook sinds anderhalf jaar een actief beleid om de positie van de Dalits te versterken. Niet dat er daarvoor geen aandacht was voor de Dalits, maar die vertaalde zich vooral in praktische steun voor lokale mensenrechten en hulporganisaties. 'We financieren al jarenlang kleinschalige projecten die zich richten op verbeterde leefomstandigheden van de Dalits', aldus Van Gorkum.
Deze hulp ter plekke blijft ICCO natuurlijk geven. 'Tegelijkertijd voeren we momenteel ook een bewustwordingscampagne om het probleem internationaal op de politieke agenda te krijgen en te houden. Dit doen we samen met organisaties bijvoorbeeld Kerkinactie, Cordaid en de Landelijke India Werkgroep.'

Cultuurbepalend
Grootste probleem bij het bewustmaken van de mensen is dat het kastenstelsel in Azië zo gewoon is, dat het de bewoners niet meer opvalt. Het is gebruikelijk dat de laagstgeplaatsten voor niets of hooguit voor een beetje eten de vieste en ongezondste werkjes opknappen. Probeer iets dat zo cultureel bepaald is maar eens bespreekbaar te maken, laat staan te veranderen. Zelfs Gandhi durfde het niet aan en liet het systeem met al zijn discriminatie ongemoeid. 'Toch dringt meer en meer het besef door dat 'er iets moet gebeuren, de mensen eisen hun rechten op', aldus van Gorkum. 'De huidige regering van India staat minder afwijzend tegenover een betere bescherming van de Dalits. Er is ook wel degelijk

'Ze krijgen vaak heel moeilijk toegang tot het rechtssysteem'

wetgeving die Dalits rechten geeft.'

Noodkreet
Maar de uitvoering ervan blijft ver achter, zo constateert Van Gorkum tegelijkertijd. 'Dalits hebben geen idee wat hun rechten precies zijn. Ondertussen gaan de achterstelling, de uitbuiting en het geweld gewoon door. Vooral vrouwen zijn kwetsbaar. Ze worden vaak verkracht en krijgen maar heel moeilijk toegang tot het rechtssysteem.'
Ook binnen de Westerse wereld is het probleem van de Dalits lange tijd onzichtbaar gebleven, stelt Van Gorkum. Pas nu de Dalits zelf hun recht meer claimen, dringt hun noodkreet internationaal door. Maar het blijft politiek gevoelig. 'De Verenigde Naties spreken bijvoorbeeld niet van rassendiscriminatie, maar van achterstelling van een minderheid. Dat valt in India beter.'

Petitie
Om de geesten internationaal rijp te maken voor radicale hervorming van het kastenstelsel, vraagt ICCO mensen onder meer een petitie te tekenen. Via een briefkaart roepen de ondertekenaars de Europese Unie en Nederland op bestrijding van kastendiscriminatie tot speerpunt van het beleid te maken. Ook zou moeten worden toegezien dat het bedrijfsleven hier aan meedoet.
De petitie is ook te downloaden via www.indianet.nl/dnnpetitie.html. De papieren versie staat achter op een foto van Misala Arjama, met de latrines als haar werkterrein op de achtergrond. Fronsend kijkt ze in de camera, een kleine vrouw, toiletten-schoonmaakster tegen wil en dank, die zo haar gezicht leent aan de talloze anonieme Dalits in India en daarbuiten (zie ook bovenstaande foto).


Meer lezen?
In het boek 'Leven als Dalit' zijn de erbarmelijke omstandigheden waarin Dalits leven, vastgelegd door fotografen Paul van der Stap en Elisa Veini. Het fotoboek is voor 17,50 euro te bestellen bij de Landelijke India Werkgroep te Utrecht: www.indianet.nl/dalitlives.html, of tel. (030) 232 13 40.